Małe Miłkowo skrywa wielkie tajemnice – tu Mikołaj Kopernik nadzorował rozwój wsi i opuszczone gospodarstwa. Nazwa „Młynowa Góra” przypomina pierwszy młyn wodny w wiosce. Dziś, choć liczy zaledwie 149 mieszkańców, przyciąga turystów Szlakiem Kopernikowskim.

Miłkowo to niewielka wieś w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie lidzbarskim, w gminie Orneta. Mimo małej liczby mieszkańców, skrywa bogatą historię średniowieczną i związki z Mikołajem Kopernikiem.

Młynowa góra

Miłkowo otrzymało przywilej lokacyjny 22 czerwca 1338 roku z rąk wójta biskupiego Henryka z Lutr. Lokacja obejmowała 40 łanów, z których cztery zostały przyznane sołtysowi i karczmarzowi, co było typowym rozwiązaniem organizacyjnym dla nowych osad warmińskich. Osadnicy otrzymali dziewięcioletnią wolniznę podatkową, stanowiącą standardową zachętę dla nowych mieszkańców w procesie kolonizacji warmińskiej.

Nazwa miejscowości wywodzi się od niemieckiej nazwy Millenberg, która dosłownie oznacza „młynową górę”. Etymologia ta znajduje potwierdzenie w rzeczywistości gospodarczej — wkrótce po założeniu we wsi powstał młyn wodny na stawie, co potwierdzało związek nazwy z charakterem miejscowości i jej funkcją w lokalnej gospodarce.

Kontekst kolonizacyjny Warmii

Powstanie Miłkowa wpisuje się w szerszy proces kolonizacji południowej Warmii, który rozwinął się szczególnie w pierwszej połowie XIV wieku. W ramach systemu komornictw, które utworzono po podziale dóbr warmińskich między biskupa i kapitułę, Miłkowo znalazło się w komornictwie melzackim (pieniężeńskim), które było jednym z trzech komornictw należących do kapituły warmińskiej.

Związki z Mikołajem Kopernikiem

Szczególne miejsce w historii Miłkowa zajmują związki z Mikołajem Kopernikiem, który jako administrator dóbr kapitulnych odwiedził tę wieś w ramach swoich urzędowych obowiązków.

W zachowanych zapisach lokacyjnych Kopernika pojawia się wzmianka o Miłkowie pod datą 21 października 1517 roku. W dokumencie tym odnotowano:

Theus Messing objął 3 łany dawno opuszczone przez Stenzela Hovemana. Działo się w dniu 11 tysięcy dziewic w obecności sołtysa i burgrabiego z Pieniężna.

Ten zapis pokazuje, że Kopernik dokonywał tu lokacji opuszczonych gospodarstw, co było jednym z jego głównych zadań jako administratora.

Działalność lokacyjna na Warmii

Kopernik odwiedzał zamek kapituły w Pieniężnie, gdzie zajmował się lokowaniem osadników w okolicznych wsiach, w tym właśnie w Miłkowie. Czynił to na początku 1517 roku, w październiku i listopadzie 1518 roku oraz w marcu 1519 roku. Administrator kapituły objeżdżał wsie, nadzorując lokacje opuszczonych łanów i przydzielając grunty nowym osadnikom, którzy zobowiązywali się do ich zagospodarowania.

Działalność Kopernika w Miłkowie i okolicznych wsiach stanowiła część szerszego programu odbudowy spustoszonych wojnami terenów Warmii. Po wyniszczających wojnach z zakonem krzyżackim w drugiej połowie XV wieku, kapituła warmińska prowadziła intensywną akcję sprowadzania nowych osadników i organizowania wymiany gospodarstw.

Dzieje historyczne

Historia Miłkowa, podobnie jak innych wsi warmińskich, naznaczona była kolejnymi konfliktami zbrojnymi. Wieś została całkowicie zniszczona podczas wojny trzynastoletniej (1454–1466). Po ostatniej wojnie polsko-krzyżackiej opustoszały jedynie cztery spośród 36 łanów, co świadczy o skali zniszczeń wojennych.

W pierwszej połowie XVI wieku wieś przeszła drogą wymiany w posiadanie kapituły warmińskiej i pozostała w jej rękach aż do I rozbioru Polski. Ten długi okres przynależności do dóbr kapitulnych zapewniał miejscowości względną stabilność prawną i gospodarczą. W połowie XVII wieku Miłkowo liczyło 40 łanów, na których gospodarzyło dziesięciu chłopów i sołtys.

Przemiany administracyjne

W 1783 roku Miłkowo funkcjonowało jako wieś królewska. Po II wojnie światowej miejscowość znalazła się w granicach Polski, a w latach 1975–1998 administracyjnie należała do województwa elbląskiego. Następnie została włączona do obecnego województwa warmińsko-mazurskiego, pozostając w powiecie lidzbarskim i gminie Orneta.

Sytuacja demograficzna

Miłkowo jest dziś niewielką wsią o charakterze rolniczym. Według danych z 2021 roku liczy 149 mieszkańców. W porównaniu z danymi z 2002 roku, gdy mieszkało tu 222 osoby, widoczny jest spadek liczby ludności o 44,6 proc. w latach 1998–2021.

Znaczenie kulturowe i turystyczne

Miłkowo leży na trasie Szlaku Kopernikowskiego, turystycznego szlaku drogowego o długości około 590 km, który prowadzi przez miejscowości związane z życiem i działalnością wielkiego uczonego. Szlak ten przebiega przez województwa warmińsko-mazurskie, pomorskie i kujawsko-pomorskie, łącząc miejsca od Olsztyna przez Orneta i Pieniężno do Fromborka i dalej.

Wędrując szlakiem, można zwiedzać zabytkowe budowle pamiętające czasy wielkiego uczonego oraz poznawać miejsca jego działalności administracyjnej na Warmii. Kopernik spędził na Warmii 40 lat swojego życia, pełniąc funkcję kanonika kapituły warmińskiej, a jako administrator dóbr kapitulnych w latach 1516–1521 odwiedził 43 wsie, w tym Miłkowo.

Świadectwo warmińskiej tradycji

Miłkowo stanowi przykład typowej warmińskiej wsi, która zachowała swój rolniczy charakter przez stulecia, reprezentując ciągłość osadniczą regionu. Miejscowość odzwierciedla losy całej Warmii — od średniowiecznych lokacji biskupich i kapitulnych, przez okresy wojen i zniszczeń, po współczesne procesy demograficzne charakterystyczne dla małych wsi polskich.

Jako część szerszego systemu dóbr kapituły warmińskiej, Miłkowo uczestniczyło w unikalnym na skalę średniowiecznych Prus systemie administracyjnym, w którym duchowni kanonicy sprawowali zarówno władzę kościelną, jak i świecką. System ten, funkcjonujący od XIII do XVIII wieku, stworzył specyficzną kulturę prawną i gospodarczą, której ślady przetrwały w nazewnictwie i układzie przestrzennym warmińskich wsi.

Współczesne wyzwania i perspektywy

Dzisiejsze Miłkowo, choć niewielkie, pozostaje żywym elementem warmińskiego krajobrazu kulturowego. Wieś stoi wobec typowych dla małych miejscowości wyzwań demograficznych, takich jak starzenie się społeczności i odpływ młodych mieszkańców.

Jednocześnie położenie na Szlaku Kopernikowskim i związki z postacią wielkiego astronoma tworzą potencjał turystyczny, który może przyczynić się do rozwoju miejscowości. Miłkowo jako świadek historii warmińskiej kolonizacji i miejsce działalności Mikołaja Kopernika zachowuje swoje znaczenie kulturowe, przypominając o bogatej przeszłości tego regionu i jego wkładzie w dzieje nauki europejskiej.

* Autograf Mikołaja Kopernika „Lokacje łanów opuszczonych” prezentujemy dzięki uprzejmości Pracowni Wydawniczej ElSet. Tłumaczenia z łaciny pochodzą z opracowań dr. Jerzego Sikorskiego oraz Mariana Biskupa.

GALERIA | Miłkowo