Czy wielki uczony potrzebuje pomnika? Mikołaj Kopernik swój najtrwalszy monument wzniosł w nauce, ale Frombork przez stulecia próbował upamiętnić go także w kamieniu, brązie i cegle. Od cesarskiej wieży po współczesną ławeczkę na rynku – historia tych pomników mówi równie dużo o epoce, w której powstawały, jak o samym astronomie.

„Jest to obyczaj w świecie, że ludziom cnoty, sławy i zasługi; że ludziom pieniędzy, dostatków i znaczenia potomni wznoszą po śmierci mauzolea, grobowce, pomniki (…). I gdy nie ma prawie wypadków, aby bogatych dostojników ominęła szumna pochwała, zdarza się dość często, że cnota, zasługa i nauka zapomniane bywają” [1].

Frombork – miejsce życia i działalności Kopernika

Jeden z najwybitniejszych uczonych epoki renesansu, skromny fromborski kanonik i genialny uczony, Mikołaj Kopernik, w swoim dorosłym życiu kilka dekad spędził we Fromborku. Jego działalność szczególnie była związana z tym miejscem, bowiem jako członek kapituły katedralnej miał obowiązek rezydencji, wypełniając Officium Divinum, ale także spełniając wiele funkcji administracyjno-kościelnych. W imieniu kapituły, w I ćwierci XVI w., jako generalny administrator biskupstwa warmińskiego przez wiele miesięcy zarządzał diecezją i dominium warmińskim; powierzono mu obowiązki komisarza Warmii, a także znalazł się na liście czterech kandydatów na biskupstwo warmińskie [2].

Frombork był także miejscem, gdzie przez wiele lat Kopernik prowadził obserwacje i tworzył najważniejsze dzieło swojego życia – De revolutionibus, przedstawiające heliocentryczną budowę świata.

Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie różnych form pomników fundowanych ku pamięci Mikołaja Kopernika w miejscu, w którym żył, pracował i został pochowany. W Słowniku języka polskiego, wydanym w pocz. XIX w., Samuel Bogumił Linde określa pomnik jako „monument dla pamięci lub na pamiątkę wystawiony”, zaś w wileńskim Słowniku języka polskiego z 1861 roku określenie „pomnik” jest znacznie szersze i obejmuje nie tylko „to, co się wznosi dla pamięci lub na pamiątkę kogo lub czego”, ale także „jako pamiątka dawna” i jako „dzieło (…) pomnik rozumu ludzkiego” [3].

Upamiętnienie Kopernika w miejscu, któremu poświęcił większość swojego życia, nie nastąpiło od razu po śmierci uczonego i – jak pisze ks. Ignacy Polkowski – „Pamięć o Koperniku przez długie lata, powiedzmy z poetą, utonęła w falach zapomnienia” [4].

Najstarsze formy upamiętnienia

Najstarszy pomnik na świecie, upamiętniający uczonego, wystawiono w Toruniu w 1766 roku, w mieście, w którym Kopernik się urodził i zlokalizowano w katedrze św. Janów w Toruniu, w kościele, w którym – według przekazów – został ochrzczony [5].

Natomiast w miejscu jego doczesnego spoczynku, we Fromborku, przez blisko 40 lat po śmierci „nie ma (…) dotąd wzniesionego ku czci godnego ani pomnika, ani nagrobka” [6].

Staraniem biskupa Marcina Kromera w 1581 roku została ufundowana tablica epitafijna Kopernika, zawieszona na wewnętrznej ścianie katedry, która zaginęła po wybudowaniu w tym miejscu kaplicy Zbawiciela w latach 1732–1734. Kolejne, ufundowane w 1735 roku przez kapitułę, epitafium z malowanym portretem uczonego zachowało się na pierwszym filarze nawy północnej od strony nawy głównej [7].

W II poł. XVIII w. biskup Ignacy Krasicki podjął starania mające na celu wystawienie pomnika Kopernika i prowadził rozmowy z rzeźbiarzem w Paryżu w sprawie wykonania monumentu. Wspominał o tym w rozmowie z królem Prus Fryderykiem II, a ten w 1773 roku pisał do Woltera: „W jednym z małych miast warmińskich wystawię pomnik nad grobem sławnego Kopernika”. Jak wiemy, zamierzone plany nie zostały zrealizowane, a w 1822 roku Johann Heinrich Westphal, autor biografii Kopernika, uskarża się, że do tej pory we Fromborku nie stanął żaden pomnik poświęcony uczonemu [8].

Pomnik cesarski

Pod koniec XIX wieku Warmińskie Towarzystwo Historyczne, do którego należeli także kanonicy kapituły warmińskiej, rozpoczęło starania nad wystawieniem pomnika, który został zrealizowany dopiero w 1909 roku Po raz pierwszy w 1871 roku. Towarzystwo zwracało się w tej sprawie z petycją zarówno do biskupa Filipa Krementza, do kapituły katedralnej, a także do króla Prus Wilhelma I, ale z uwagi na panującą wówczas sytuację polityczną sprawa realizacji zamierzonego dzieła przesunęła się o ponad 30 lat [9].

Inicjatywa dotycząca wystawienia monumentu była przedstawiona przez Franca Dittricha, członka Warmińskiego Towarzystwa Historycznego i wikariusza katedralnego, na posiedzeniu parlamentu w dniu 23 lutego 1895 roku w Berlinie i wówczas znalazła uznanie w osobie „ministra do spraw duchowych, nauczania i medycznych doktora Bosse (…), który poparł inicjatywę budowy pomnika” [10].

Przed przystąpieniem do realizacji zadania we Fromborku utworzono Komitet Budowy Pomnika, który rozpoczął starania o zebranie środków już w 1905 roku, ale nie uzyskał odpowiedniej kwoty. Wówczas z prośbą o wsparcie finansowe proboszcz Dittrich zwrócił się do cesarza Wilhelma II, który przekazał na ten cel 20 000 marek. Kiedy ogłoszono konkurs, dwa lata później w Berlinie obradowała Komisja Rządowa, której przewodniczył prof. Franz Niedenzu, wykładowca na Wydziale Matematyki i Nauk Przyrodniczych w Kolegium Jezuickim w Braniewie, ale nie wybrano żadnego projektu do realizacji. Ogłoszono drugi konkurs, który także nie zakończył się wyborem projektu, i wówczas cesarz zwrócił uwagę na propozycję architekta Maxymiliana Emanuela Meckela z Fryburga [11].

Po dokonaniu kilku poprawek przez cesarza Wilhelma II pomnik zyskał akceptację Komisji 20 października 1908 roku, a w następnym roku – zaledwie po czterech miesiącach prac – został ukończony. Elementy rzeźbiarskie wykonał Joseph Julius Seitz, pochodzący również z Fryburga. Pomnik ustawiono po zachodniej stronie Wzgórza Katedralnego, w najbliższym otoczeniu kurii św. Stanisława, w której w przeszłości mieszkał Kopernik. Uroczyste odsłonięcie nastąpiło 8 października 1909 roku, dokonane przez cesarza Wilhelma II Hohenzollerna, który przybył do Fromborka wraz z małżonką Viktorią Augustą. Obecni byli także biskup Augustyn Bludau, Max Emanuel Meckel, rzeźbiarz Seitz, proboszcz katedry Franz Dittrich oraz członkowie kapituły warmińskiej i starosta braniewski Jung [12].

„Ceglana wieża na granitowej podstawie”, jak określał ją Eugen Brachvogel, miała wysokość blisko 30 metrów, a podstawa czworobocznego cokołu wykonanego z granitowych ciosów miała szerokości boków ok. 7 m [13]. Bloki kamienne sprowadzono z Bawarii, cegły i kształtki ceramiczne wykonano w królewskich cegielniach w Kadynach. Nad cokołem, we wnęce, umieszczono płaskorzeźbiony, brązowy portret Kopernika z konwalią o wysokości 2,80 m, z zamieszczonym cytatem:

NICOLAUS COPPERNICUS 1473 IN THORN, † 1543 IN FRAUENBURG
HOMINIS PHILOSOPHI SIT VERITATEM OMNIBUS IN REBUS INQUIRERE

(Wysiłek każdego filozofa powinien być skierowany na ustalenie prawdy we wszystkim) [14].

Powyżej, nad portretem, zamknięte w czworobocznej metalowej ramie o długości boku 3,8 m, centrycznie ukazano symbole: słońce w otoczeniu ośmiu planet i znaków zodiaku. Na ostatniej kondygnacji między czterema wieżyczkami umieszczono nazwiska czterech uczonych astronomów: Galileo Galilei, Johannes Kepler, Isaac Newton i Karl Gauss [15]. Konstrukcje metalowe wykonano w elbląskich warsztatach, a pokrycie dachowe zlecono rzemieślnikowi z Braniewa [16].

Zniszczenie monumentu i jego powojenne losy

Pomnik był widoczny jako jedna z dominant w panoramie Fromborka i górował nad miastem do wiosny 1946 roku. Pierwsi nowi mieszkańcy, którzy przybyli do Fromborka po zakończeniu działań wojennych, wspominają, że wiosną 1946 roku pomnik został zrujnowany w górnej części nad cokołem, a w związku ze zbliżającą się 500. rocznicą urodzin Mikołaja Kopernika cokół pomnika rozebrano w 1972 roku i fundamenty przykryto ziemią [17].

Płaskorzeźbione popiersie z brązu ocalało i od 1952 roku znajduje się w zbiorach Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku, natomiast symboliczny krąg zodiakalny początkowo znajdował się na terenie Wzgórza Katedralnego, a w czasie przygotowań do obchodów kopernikowskich w 1973 roku został przekazany Polskiemu Towarzystwu Miłośników Astronomii i umieszczony na ścianie południowej Wieży Wodnej [18]. Już wówczas widoczne były ubytki w rzeźbie poprzez wycięcie znaków zodiaku z otoku, a ostatecznie ślad po nim zaginął.

Rok 1973 – jubileusz 500-lecia urodzin

Po niemal pół wieku od wystawienia pierwszego pomnika (który w tym czasie już został rozebrany) zbliżał się rok 1973, w którym przypadała 500. rocznica urodzin Mikołaja Kopernika. Przygotowania do obchodów rozpoczęły się kilka lat wcześniej, a UNESCO ogłosiło rok 1973 Międzynarodowym Rokiem Kopernika.

Oprócz planowanych wydawnictw, konferencji, sympozjów, odbudowy i konserwacji zabytkowych obiektów, budowy nowych ośrodków popularyzujących imię Kopernika – zaczęto przygotowywać konkursy na wykonanie upamiętnień uczonego. Dotyczyło to głównie pomników, ale także medali, numizmatów, znaczków pocztowych i plakatów, których wykonanie zamierzano zrealizować w wielu miastach w kraju i za granicą [19].

Rok 1973 był dla Fromborka rokiem szczególnym. Po śmierci uczonego, przez niemal cztery wieki wystawiono tylko jeden pomnik, który przetrwał zaledwie 37 lat. Przed zbliżającym się jubileuszem zarówno Kościół, reprezentowany przez kapitułę warmińską, władze państwowe, a także społeczeństwo Fromborka i harcerze podjęli starania o wystawienie pomników [20].

Harcerskie popiersie

We Fromborku od 1968 roku prowadzono szereg prac mających na celu odbudowę miasta po zniszczeniach II wojny światowej, a ogromny udział w tym przedsięwzięciu mieli harcerze. To oni jako pierwsi ufundowali pomnik, a właściwie popiersie, które znajdowało się na Placu Czynu Harcerskiego i zostało odsłonięte 22 lipca 1971 roku [21].

Pomnik-popiersie zaprojektowała i wykonała harcmistrz Genowefa Nowak, nauczycielka rzeźby w Państwowym Liceum Sztuk Plastycznych w Nowym Wiśniczu [22]. Popiersie było umieszczone na trapezowatym postumencie ze sztucznego kamienia, ustawionym na niskim cokole, z tablicą zamkniętą w prostokątnej ramie z napisem wypukłym w trzech rzędach:

MIKOŁAJOWI KOPERNIKOWI
HARCERZE

Popiersie uczonego przedstawiono w ujęciu do ramion, z realistycznie, mocno zaakcentowanymi detalami twarzy, z gęstymi puklami włosów opadającymi na ramiona i w okryciu z trójkątnym wycięciem i wykładanym kołnierzem. Poniżej lewego ramienia ukazane do połowy płasko wykonane astrolabium.

Rzeźba z wypalanej gliny – z materiału ceramicznego, nietrwałego i łatwo podlegającego uszkodzeniom – w 1996 roku została zniszczona przez nieznanych sprawców. Po czternastu latach popiersie poddano renowacji i 24 czerwca 2010 roku ponownie umieszczono na cokole, ale w nowej lokalizacji: przed głównym wejściem do budynku szkolnego we Fromborku [23].

Fundusze na wykonanie konserwacji przekazano z budżetu Miasta i Gminy Frombork oraz ze składek Honorowych Obywateli Fromborka [24]. Niestety podczas konserwacji nie udało się odwzorować pierwotnej formy popiersia — zawężono podstawę biustu i nie zachowano szczegółów ubioru oraz pierwotnie ukazanego atrybutu astronomów – astrolabium. Pomalowanie popiersia spowodowało utratę jego oryginalnego, surowego wyglądu wypalonej gliny.

Ogólnopolski konkurs na pomnik Kopernika

W 1971 roku ogłoszono Ogólnopolski Konkurs na Pomnik Kopernika we Fromborku, którego organizatorem było Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz Zarząd Główny Związku Polskich Artystów Plastyków [25]. W konkursie wzięło udział ponad 30 rzeźbiarzy [26].

Do muzeum we Fromborku przesłano blisko 80 prac, obejmujących trzy formy pomnika: model, model pomniejszony oraz głowę w skali 1:1 [27]. Projekty oceniane były przez komisję, której przewodniczył Walter Późny, a członkami byli m.in. prof. Stanisław Horno-Popławski i prof. Adam Smolana [29].

Proponowane formy najczęściej przedstawiały całopostaciowy pomnik, ale pojawiały się także aranżacje przestrzenne nawiązujące do układu heliocentrycznego i kosmosu. Konkurs rozstrzygnięto 29 czerwca 1971 roku, a pierwszą nagrodę zdobył Mieczysław Welter z Warszawy [30].

Pomnik Mieczysława Weltera

Projekt Mieczysława Weltera zakładał przedstawienie postaci uczonego w pozycji stojącej, z głową uniesioną ku górze, z rękami skrzyżowanymi na piersi i z wyraźnie zaznaczoną linią płaszcza. Rzeźba miała monumentalny, syntetyczny charakter, pozbawiony drobnych detali, operujący uproszczoną formą i silnym wyrazem bryły.

Pomnik wykonano w brązie, a jego wysokość wraz z granitowym cokołem wynosi 9 metrów. Postać Kopernika ustawiono frontalnie, z wyraźnym kontrapostem i lekkim odchyleniem sylwetki, co nadaje kompozycji dynamiki. Twarz uczonego opracowano syntetycznie, z wyraźnym zarysem nosa i łuków brwiowych, bez realistycznego modelunku szczegółów [31].

Monument odsłonięto 15 lipca 1973 roku podczas centralnych obchodów jubileuszu 500-lecia urodzin Mikołaja Kopernika [35]. W uroczystościach uczestniczyli przedstawiciele władz państwowych, świata nauki i kultury, a także liczni goście zagraniczni.

Pomnik wzbudził jednak kontrowersje. Część odbiorców zarzucała mu zbytnią surowość formy i brak podobieństwa do znanych wizerunków uczonego, inni podkreślali jego nowoczesny charakter i symboliczny wymiar [36]. Mimo początkowych dyskusji rzeźba stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów przestrzeni miejskiej Fromborka i do dziś stanowi centralny punkt rynku.

Pomnik społeczeństwa Fromborka

Z inicjatywy Towarzystwa Miłośników Fromborka wzniesiono również skromniejszą formę upamiętnienia – granitowy obelisk z tablicą pamiątkową. Na prostokątnej płycie umieszczono napis:

MIKOŁAJOWI KOPERNIKOWI
SPOŁECZEŃSTWO FROMBORKA
1473–1543 [37].

Pomnik odsłonięto w 1973 roku jako wyraz lokalnej pamięci i przywiązania mieszkańców do postaci wielkiego astronoma [38–40]. W przeciwieństwie do monumentalnych realizacji rzeźbiarskich, obelisk ma charakter bardziej kameralny i symboliczny, stanowiąc przykład oddolnej inicjatywy społecznej.

Pomnik w katedrze fromborskiej

W ramach jubileuszowych obchodów 17 czerwca 1973 roku w bazylice archikatedralnej we Fromborku odsłonięto pomnik autorstwa Huberta Maciejczyka [41]. Uroczystości przewodniczył kardynał Stefan Wyszyński [42].

Rzeźba została umieszczona we wnętrzu świątyni, w miejscu szczególnie związanym z życiem i działalnością Kopernika. Monument ma charakter bardziej tradycyjny – przedstawia postać uczonego w szatach kanonika warmińskiego, z atrybutami nawiązującymi do jego pracy naukowej [43–45].

Umieszczenie pomnika w przestrzeni sakralnej podkreśla podwójną tożsamość Kopernika: duchownego i uczonego, którego działalność naukowa nie pozostawała w sprzeczności z jego powołaniem kościelnym.

Ławeczka z Kopernikiem

Najmłodszą formą upamiętnienia uczonego we Fromborku jest tzw. ławeczka Kopernika, odsłonięta w 2015 roku na rynku miasta [46]. Jej autorem jest Dawid Wawrzyniak [47].

Rzeźba przedstawia siedzącą postać astronoma, zwróconą w stronę przechodniów. Kompozycja ma charakter bardziej kameralny i „przyjazny” niż wcześniejsze pomniki – umożliwia bezpośredni kontakt z postacią uczonego, zachęcając turystów do wspólnych fotografii [48].

Przed ławeczką umieszczono cytat z dzieła De revolutionibus orbium coelestium:

„Spośród licznych i różnorodnych sztuk i nauk, które budzą i rozwijają ducha ludzkiego, najbardziej, moim zdaniem, należy poświęcić się tym, które dotyczą rzeczy najpiękniejszych i najgodniejszych poznania. A cóż piękniejszego nad niebo, które przecież ogarnia wszystko, co piękne.”

Forma ta wpisuje się w nurt współczesnych realizacji pomnikowych, które odchodzą od monumentalizmu na rzecz bardziej bezpośredniego i dostępnego sposobu upamiętniania postaci historycznych.

Pomnik trwalszy niż spiż

Historia pomników Mikołaja Kopernika we Fromborku pokazuje, że pamięć o wybitnym uczonym przybierała różne formy – od epitafiów i monumentalnych wież, przez klasyczne rzeźby, po kameralne realizacje współczesne.

To, że przez wieki nie wystawiono we Fromborku pomnika wielkiego astronoma, nie oznaczało zapomnienia o jego dokonaniach. Kopernik sam zbudował sobie pomnik trwalszy niż ze spiżu – w postaci dzieła, które zmieniło sposób postrzegania świata.

Jak pisał Horacy, pamięć o twórcy i jego dziele jest trwalsza niż materialne monumenty, bo „nie naruszą jej deszcze gryzące, nie zburzy oszalały Akwilon” [49].

Informacja o wcześniejszej publikacji: Jagoda Semków (Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku), „Pomniki Mikołaja Kopernika we Fromborku”, s. 549–562 [w:] Mikołaj Kopernik i Warmia: o pamięci regionalnej w 550. rocznicę urodzin i 480. śmierci, red. Andrzej Kopiczko, Pelplin, 2023.

Przypisy

1. I. Polkowski, Żywot Mikołaja Kopernika, Gniezno 1873, s. 239.
2. T. Pawluk, Warmińska Kapituła Katedralna a Mikołaj Kopernik, „Prawo Kanoniczne: kwartalnik prawno-historyczny”, nr 17/3–4, 1974, s. 15.
3. S. B. Linde, Słownik języka polskiego, Warszawa; zob. też Słownik języka polskiego (Wilno 1861); https://pl.wikisource.org/wiki/Encyklopedia_staropolska/Pomniki (dostęp: 24.09.2022).
4. I. Polkowski, Żywot Mikołaja Kopernika, dz. cyt., s. 239.
5. Informacje o pomniku toruńskim z 1766 r.; https://archiwum.pan.pl/images/wydarzenia/wystawy/mikolaj-kopernik/17_pomniki.pdf (dostęp: 08.09.2022).
6. I. Polkowski, Żywot Mikołaja Kopernika, dz. cyt., s. 239.
7. T. Piaskowski, H. Szkop, Zabytki Fromborka, Frombork 2003, s. 71; A. Kączkowska, Epitafium Mikołaja Kopernika we Fromborku, „Ochrona Zabytków” 6/1 (20), 1953, s. 55.
8. A. Kopiczko, Przyczynek do historii obchodów jubileuszu czterechsetlecia śmierci Mikołaja Kopernika w Prusach Wschodnich, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 2011, nr 4 (274), s. 625.
9. Tamże, s. 626.
10. Tamże, s. 626.
11. Informacje o projekcie pomnika autorstwa M. E. Meckela, zbiory Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku.
12. Einweihung des Kopernikusdenkmals (fotografia), Verlag Willibald Zehr, Elbing.
13. E. Brachvogel, Frauenburg die Stadt des Koppernikus, Elbing 1933, s. 30.
14. „Ermlandbriefe”, Unsere Ermländische Heimat, Weihnachten 2012/4, s. V (dostęp: 07.09.2022).
15. Tamże.
16. Informacje o konstrukcji i wyposażeniu pomnika Kopernika we Fromborku.
17. W. Krukowski, listy do Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku z lat 2013–2022.
18. T. Piaskowski, H. Szkop, Zabytki Fromborka, Frombork 2003, s. 101.
19. Zestawienie pomników Kopernika w Polsce i na świecie przed 1973 r.
20. Informacje o akcji „Operacja 1001 – Frombork”.
21. Dane dotyczące odsłonięcia popiersia Kopernika na Placu Czynu Harcerskiego 22.07.1971 r.
22. Genowefa Nowak – biogram; http://www.ujaksy.pl/galeria-u-jaksy/artysci/genowefa-nowak/ (dostęp: 20.09.2022).
23. Informacje o zniszczeniu i renowacji popiersia Kopernika oraz jego relokacji w 2010 r.
24. Dane o finansowaniu renowacji popiersia z budżetu Miasta i Gminy Frombork.
25. R. Tomkiewicz, Obchody pięćsetnej rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika w województwie olsztyńskim, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 2013, nr 3, s. 548.
26. E. Topolnicka-Niemcewicz, Kopernik w polskiej rzeźbie współczesnej, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 2014, nr 3 (285), s. 431–442.
27. Tamże, s. 440–441.
28. B. Chorostian, Kronika Muzeum M. Kopernika (rękopis), s. 80.
29. E. Topolnicka-Niemcewicz, Kopernik w polskiej rzeźbie współczesnej, dz. cyt., s. 440.
30. Tamże, s. 438.
31. Przed rocznicą Kopernika, „Życie Literackie”, Kraków, nr 53, 24–31.12.1972.
32. E. Topolnicka-Niemcewicz, Kopernik w polskiej rzeźbie współczesnej, dz. cyt., s. 440.
33. Konkurs na pomnik Mikołaja Kopernika rozstrzygnięty, „Gazeta Olsztyńska”, 2.07.1971.
34. Informacje o instalacji projektu pomnika Kopernika w Braniewie.
35. Dane dotyczące odsłonięcia pomnika M. Weltera we Fromborku oraz jego repliki w Meksyku.
36. J. Z. Słojewski (Hamilton), Pomniki uczonych polskich; https://forumakademickie.pl/fa-archiwum/archiwum/2001/03/artykuly/18-pomniki_uczonych_polskich.htm (dostęp: 21.09.2022).
37. Wacław Krukowski (1935–2022) – biogram.
38. Piękna inicjatywa Towarzystwa Miłośników Fromborka, „Gazeta Olsztyńska”, 13.12.1972.
39. W. Krukowski, list z 24 listopada 2013 r.
40. Informacje o wykonaniu tablic pamiątkowych w Zakładach Mechanicznych ZAMECH w Elblągu.
41. M. Borzyszkowski, Kościelne obchody 500-lecia urodzin Mikołaja Kopernika w Diecezji Warmińskiej, „Studia Warmińskie”, t. 11, Olsztyn 1974, s. 491 i nn.
42. Archiwum Akt Nowych Archidiecezji Warmińskiej w Olsztynie, sygn. Kap.-N 6/2.
43. M. Borzyszkowski, Kościelne obchody 500-lecia urodzin…, dz. cyt., s. 491 i nn.
44. Hubert Maciejczyk – biogram; http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Hubert_Maciejczyk (dostęp: 23.09.2022).
45. A. Kopiczko, Dzieje warmińskiej kapituły katedralnej, t. 2, Olsztyn 2010, s. 124.
46. Informacje o genezie ławeczek pomnikowych; Galeria Wielkich Łodzian, Łódź 1999.
47. Frombork – ławeczka Mikołaja Kopernika; http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/53808,frombork-laweczka-mikolaja-kopernika-.html (dostęp: 26.09.2022).
48. Dawid Wawrzyniak – autor pomnikowej ławeczki Kopernika.
49. Horacy, Pieśń III, 30; https://poezja.org/wz/Horacy/27881/Piesn_III_30_Wybudowalem_pomnik_trwalszy_niz_ze_spizu (dostęp: 27.09.2022).