Stanowisko archeologiczne w rejonie jeziora Tyrsko w Olsztynie okazało się znacznie starsze, niż wcześniej przypuszczano. Podczas badań przy ul. Nowobałtyckiej odkryto paleniska i fragmenty ceramiki datowane na II-III wiek naszej ery. Znaleziska pozwalają lepiej poznać przeszłość terenów dzisiejszego Olsztyna.

Odkrycia archeologiczne pozwalają odtworzyć fragmenty historii, których nie opisują kroniki ani dokumenty. Pozostałości palenisk, dawnej zabudowy i przedmioty codziennego użytku pomagają poznawać życie ludzi zamieszkujących dany obszar przed setkami, a nawet tysiącami lat.

Badania archeologiczne przeprowadzono w rejonie jeziora Tyrsko w związku z budową ul. Nowobałtyckiej. Prace trwały na przełomie sierpnia i września 2026 roku. Na powierzchni około 1250 m² archeolodzy rozpoznali siedem obiektów archeologicznych, w tym pięć palenisk.

W obrębie palenisk znaleziono liczne fragmenty ceramiki. Analiza naczyń i dopasowanie części ułamków pozwoliły określić ich chronologię. Znaleziska datowane są na II-III wiek naszej ery, czyli okres wpływów rzymskich.

Stanowisko znane od 1983 roku

Miejsce to było znane archeologom już wcześniej. W 1983 roku zebrano z powierzchni ziemi fragmenty ceramiki, które wiązano z późnym średniowieczem i okresem nowożytnym.

Nowsze badania przyniosły inne ustalenia. Pozostałości odkryte pod powierzchnią ziemi okazały się znacznie starsze. Paleniska i związane z nimi fragmenty naczyń wskazują, że ludzie użytkowali ten teren już w II-III wieku naszej ery.

Młodsza ceramika mogła trafić na ten obszar w związku z jego wielowiekowym użytkowaniem rolniczym, na przykład wraz z nawozem. Jest to możliwe wyjaśnienie, a nie bezspornie ustalona przyczyna jej obecności. Starsze pozostałości zachowały się pod ziemią mimo prowadzonej na tym terenie orki.

Co można wyczytać z fragmentów naczyń?

Ceramika należy do często spotykanych zabytków archeologicznych. Nawet niewielkie fragmenty mogą dostarczyć informacji o dawnych mieszkańcach. Ich kształt, sposób wykonania, rodzaj gliny i zdobienia pomagają określić przybliżony czas powstania oraz porównywać znaleziska z materiałami pochodzącymi z innych stanowisk.

Ważny jest również kontekst odkrycia. Fragmenty naczyń znalezione w obrębie palenisk można analizować w powiązaniu z innymi śladami działalności człowieka. Takie zestawienie pomaga ustalić, w jaki sposób użytkowano dane miejsce.

Samo datowanie ceramiki nie przesądza jednak o pochodzeniu naczyń ani o tożsamości osób, które ich używały. Do takich wniosków potrzebna jest szczegółowa analiza materiału archeologicznego.

Warmia w okresie wpływów rzymskich

Tereny dzisiejszej Warmii i Mazur nie należały do Imperium Rzymskiego. W pierwszych wiekach naszej ery obszary te pozostawały jednak w kontaktach z innymi częściami Europy. Jednym z ważnych szlaków wymiany handlowej był szlak bursztynowy, którym bałtycki bursztyn trafiał na południe kontynentu, między innymi na tereny Cesarstwa Rzymskiego.

Określenie „okres wpływów rzymskich” odnosi się do epoki, w której oddziaływanie Imperium wykraczało poza jego granice. Nie oznacza to, że ziemie dzisiejszej Warmii były częścią rzymskiego państwa ani że wszystkie przedmioty z tego okresu pochodziły z jego terytorium.

Nie ma zatem podstaw, by na podstawie samego datowania uznać ceramikę odkrytą przy ul. Nowobałtyckiej za importowaną z Imperium Rzymskiego. Nie można też stwierdzić, że w pobliżu stanowiska przebiegała konkretna trasa szlaku bursztynowego.

Badania mogą być kontynuowane

Prace archeologiczne ujawniły również kolejne ślady dawnej aktywności człowieka. Dodatkowy wykop sondażowy po wschodniej stronie badanego obszaru pozwolił rozpoznać co najmniej pięć następnych obiektów archeologicznych.

W raporcie wskazano na potrzebę kontynuowania badań w kierunku wschodnim i północnym, w granicach terenu objętego inwestycją. Wstępnie oszacowano, że dodatkowe prace powinny objąć około 2000 m². Ich celem jest dokładniejsze określenie zasięgu stanowiska.

Dalsze badania mogą pomóc ustalić, jak rozległe było dawne osadnictwo i jakie funkcje pełniły odkryte obiekty. Na obecnym etapie nie można jednak przesądzić, jak wyglądała cała osada ani ilu ludzi ją zamieszkiwało.

Bartążek i średniowieczne dzieje okolic Olsztyna

Innym przykładem tego, jak archeologia uzupełnia wiedzę o przeszłości regionu, są badania prowadzone w Bartążku w gminie Stawiguda. We wrześniu 2025 roku odkryto tam pozostałości średniowiecznej strażnicy Bertingen. Wśród znalezisk znalazły się fragmenty murów i pomieszczeń, ceramika, monety, przedmioty codziennego użytku oraz fragment bursztynowej zawieszki.

Bertingen jest wiązane z historią lokacji Olsztyna. Według przekazów historycznych w 1348 roku kapituła warmińska podjęła decyzję o lokacji miasta. Odkrycia archeologiczne w Bartążku dostarczają nowych informacji o średniowiecznym zagospodarowaniu tych terenów.

Stanowisko przy ul. Nowobałtyckiej i pozostałości strażnicy w Bartążku dotyczą różnych epok. Oba odkrycia pokazują jednak, że archeologia pozwala poznawać kolejne etapy historii dzisiejszego Olsztyna i jego okolic — także te, o których zachowało się niewiele pisanych świadectw.