Nie bał się ani biskupa, ani pruskich urzędników. Kiedy język polski znikał z lekcji religii, otwarcie protestował. Gdy trzeba było walczyć o polską Warmię, zakładał organizacje, pisał artykuły i ruszał na wiece. Ks. Robert Bilitewski był duchownym, któremu trudno było zamknąć usta.
Robert Bilitewski urodził się 19 grudnia 1859 roku w podolsztyńskich Patrykach. Choć pochodził z rodziny rzemieślniczo-chłopskiej – jego ojciec Józef był piekarzem i rolnikiem, a matka Karolina wywodziła się z rodziny organisty ze Świątek – młody Robert odebrał staranne wykształcenie.
Po nauce w gimnazjum w Olsztynku jego talent zaprowadził go na studia teologiczne i filozoficzne do słynnego Liceum Hosianum w Braniewie, a następnie do Rzymu, gdzie w 1886 roku obronił doktorat. Już w tym samym roku dał się poznać jako badacz lokalnej kultury. Na łamach „Gazety Olsztyńskiej” opublikował pod pseudonimem „dr J. Wierzba” obszerny, pionierski artykuł poświęcony unikalnym dialektom warmińskim.
W obronie mowy ojczystej
Po powrocie w rodzinne strony ks. Bilitewski pełnił posługę wikariusza w Barczewie, w powiślańskich parafiach w Sztumie i Dzierzgoniu, a od 1894 roku zarządzał parafią w Gryźlinach. Jego bezkompromisowa postawa i jawne wspieranie ruchu polskiego szybko jednak przyciągnęły uwagę władz państwowych i kościelnych.
Gdy w 1902 roku ostro zaprotestował u biskupa warmińskiego Andreasa Thiela przeciwko rugowaniu języka polskiego z lekcji religii, machina urzędnicza ruszyła. Władze odmówiły zatwierdzenia go na stanowisku proboszcza w Gryźlinach, a w 1903 roku karnie przeniosły go do zdominowanego przez ludność niemiecką Wilczkowa pod Dobrym Miastem. Kilka lat później, w 1907 roku, odebrano mu również funkcję lokalnego inspektora szkół. Powód? Ksiądz Bilitewski otwarcie popierał polskich kandydatów w wyborach do parlamentu Rzeszy.
Waleczny emeryt
W 1915 roku ks. Bilitewski zrezygnował z parafii i przeszedł na emeryturę, zamieszkując najpierw w Olsztynie, a od 1917 roku w Klebarku Wielkim. Czas ten, zamiast odpoczynkiem, stał się okresem jego najbardziej intensywnej działalności niepodległościowej.
Jako doskonały organizator współtworzył Towarzystwo Czytelni Ludowych na Warmii, a w 1911 roku zakładał Bank Ludowy w Olsztynie. Aktywnie uczestniczył w wiecach przedwyborczych i był wysuwany jako kandydat na posła do parlamentu niemieckiego. Najważniejszy test przyszedł jednak wraz z końcem I wojny światowej i przygotowaniami do plebiscytu na Warmii, Mazurach i Powiślu. Ksiądz Robert Bilitewski zaangażował się w to dzieło bez reszty: był członkiem Warmińskiego Komitetu Plebiscytowego w Kwidzynie oraz Rady Ludowej w Olsztynie.
Reprezentował region jako delegat do Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu (1918). Tworzył struktury polskiej oświaty w ramach Komisji Szkolnej. Pisał płomienne artykuły propagandowe pod nowym pseudonimem „Rąbał” i ułożył pieśń patriotyczną „Jeszcze Warmia nie zginęła”. W 1919 roku założył w Gryźlinach kasę oszczędnościowo-pożyczkową, wspierając ekonomiczną niezależność Warmiaków.
Wielka polityka i ostatnie lata
Ksiądz Bilitewski walczył o sprawy Warmiaków nie tylko na wiecach, ale i na salonach dyplomatycznych. Podjął osobistą, choć niestety bezskuteczną próbę pozyskania dla sprawy polskiej nuncjusza apostolskiego Achille Rattiego (późniejszego papieża Piusa XI). W marcu 1920 roku, wraz z innymi liderami ruchu polskiego – Janem Baczewskim i Władysławem Pieniężnym – wręczył nuncjuszowi w Warszawie specjalny memoriał opisujący trudne położenie ludności polskiej pod panowaniem niemieckim. Tego samego dnia delegacja spotkała się również z przedstawicielami polskiego rządu.
Przegrany przez stronę polską plebiscyt zmusił duchownego do czasowej ucieczki w rejon Borów Tucholskich (do Małego Bysławia), w obawie o własne bezpieczeństwo. Miłość do Warmii okazała się jednak silniejsza – Bilitewski wrócił w rodzinne strony już w 1921 roku. Do końca swoich dni działał na rzecz lokalnej społeczności: prezesował Radzie Nadzorczej Spółdzielni Rolniczo-Handlowej „Rolnik” w Olsztynie, wspierał Bank Ludowy i uroczyście poświęcał nowo otwierane polskie szkoły, współpracując w tej materii z Polsko-Katolickim Towarzystwem Szkolnym.
Ks. dr Robert Bilitewski zmarł 29 maja 1935 roku w Klebarku Wielkim i tam został pochowany. Pozostawił po sobie pamięć o kapłanie, który całe swoje życie, naukowe zacięcie i talenty organizacyjne oddał w służbie Warmii, ojczystej mowy i drugiego człowieka.
