Biblioteki w Berlinie, walka z germanizacją, dramatyczne wydarzenia na Warmii i śmierć w komorze gazowej. Ksiądz Antoni Ludwiczak całe życie poświęcił walce o polskość. Był jednym z najważniejszych organizatorów polskiego ruchu oświatowego.

Choć urodził się w sercu Wielkopolski, jego miłość do ojczyzny i pasja oświatowa „dotarły” na północne rubieże odradzającej się Rzeczypospolitej. Ksiądz Antoni Ludwiczak – poseł na Sejm Ustawodawczy, dyrektor Towarzystwa Czytelni Ludowych, a w kluczowym 1920 roku prezes Warmińskiego Komitetu Plebiscytowego – w ciągu kilkudziesięciu lat działalności rzucił niejedno wyzwanie machinie germanizacyjnej. Swoją bezkompromisową walkę o książkę, szkołę i polskie słowo przypłacił męczeńską śmiercią w hitlerowskim obozie.

Ksiądz Antoni Ludwiczak (1878–1942), źródło: Wikimedia Commons

Z Wielkopolski do Berlina – droga pozytywisty

Antoni Ludwiczak urodził się 15 maja 1878 roku w Kostrzynie. Po ukończeniu Seminarium Duchownego w Poznaniu i przyjęciu święceń kapłańskich w 1903 roku rozpoczął posługę duszpasterską. Szybko jednak udowodnił, że jego powołaniem jest nie tylko praca na ambonie, ale też pozytywistyczna praca u podstaw.

Jako młody wikariusz angażował się w podtrzymywanie polskości. Jego horyzonty wykraczały daleko poza Wielkopolskę – w 1912 roku zakładał polskie biblioteki w samym Berlinie i otoczył opieką tamtejsze Towarzystwo „Oświata”, dbając o to, by polscy emigranci zarobkowi nie stracili kontaktu z ojczystą kulturą.

Misja życia – Towarzystwo Czytelni Ludowych

Największym dziełem życia ks. Ludwiczaka stała się praca w Towarzystwie Czytelni Ludowych (TCL). W latach 1912–1933 pełnił tam funkcje organizatora, sekretarza generalnego i dyrektora. Pod jego rządami TCL stało się potężną instytucją oświatową, oplatającą siecią bibliotek cały zabór pruski oraz skupiska polonijne w Niemczech.

Ks. Ludwiczak działał na wielu polach:

  • Pisał liczne artykuły i współtworzył fundamentalne publikacje (m.in. książkę „Biblioteki wielkopolskie i pomorskie”).
  • Przez ponad dwie dekady redagował czasopismo „Przegląd Oświatowy”.
  • Prowadził setki odczytów i wykładów w najdalszych zakątkach kraju.
  • Zasiadał we władzach Rady Narodowej w Poznaniu (jako wiceprezes od 1915 roku), gdzie głośno postulował, że Polska musi otoczyć szczególną opieką rodaków na Śląsku, Pomorzu i w Prusach Wschodnich.

Na plebiscytowym „froncie”, zajście w Biskupcu

Gdy po I wojnie światowej ważyły się losy przynależności państwowej Warmii, Mazur i Powiśla, doświadczenie księdza Ludwiczaka okazało się bezcenne. 1 lutego 1920 roku stanął na czele Warmińskiego Komitetu Plebiscytowego w Kwidzynie, pełniąc jednocześnie funkcję oficjalnego delegata rządu polskiego przy Alianckiej Komisji Rządzącej.

Była to misja skrajnie niebezpieczna. Antoni Ludwiczak osobiście objeżdżał warmińskie wsie i miasteczka, mobilizował lokalne duchowieństwo do oporu przeciwko germanizacji i masowo otwierał polskie biblioteki. Niemieckie bojówki widziały w nim śmiertelne zagrożenie. 13 kwietnia 1920 roku podczas polskiego wiecu w Biskupcu na Warmii kapłan został pobity przez niemieckich szowinistów. Mimo tego bezpardonowego ataku nie wycofał się z walki.

Swoje zaangażowanie przenosił na najwyższe szczeble państwowe. Jako poseł na Sejm Ustawodawczy (w latach 1919–1922) i przewodniczący sejmowej Komisji Oświatowej regularnie alarmował Warszawę o pruskich prowokacjach. W czerwcu 1920 roku osobiście interweniował na posiedzeniu Rady Ministrów, a do mocarstw zachodnich w Paryżu wystosował oficjalny, płomienny protest przeciwko terrorowi bojówek niemieckich na Warmii.

Dalki (ob. Gniezno) — siedziba dawnego Uniwersytetu Ludowego, źródło: Wikimedia Commons

Kuźnia kadr w Dalkach i walka o pogranicze

Choć plebiscyt zakończył się dla Polski porażką, ks. Ludwiczak nie zaprzestał pracy na rzecz Warmii, Mazur i Powiśla. W 1921 roku założył w Dalkach pod Gnieznem pierwszy Uniwersytet Ludowy. Ta niezwykle istotna placówka stała się kuźnią kadr dla ruchu polskiego w Niemczech – wykształciło się w niej około 50 wybitnych działaczy, nauczycieli i animatorów kultury z Warmii, Mazur i Powiśla, którzy później wrócili na tamte tereny, by podtrzymywać polskość.

Dyrektor Towarzystwa Czytelni Ludowych regularnie wizytował także Gdańsk, Grudziądz oraz Działdowszczyznę, dostarczając tysiące książek i przyczyniając się do uruchomienia kolejnych Uniwersytetów Ludowych – w Zagórzu dla Pomorza oraz w Odolanowie dla Śląska. Ściśle współpracował także ze Związkiem Obrony Kresów Zachodnich.

Tablica pamiątkowa w Gnieźnie poświęcona ks. Antoniemu Ludwiczakowi, źródło: Wikimedia Commons

W szponach totalitaryzmu

Niezwykle intensywny tryb życia niewątpliwie odcisnął piętno na zdrowiu i siłach Antoniego Ludwiczaka. W 1938 roku, chcąc zaznać nieco wytchnienia po latach wyczerpującej pracy społecznej, objął parafię w Chełmcach na Kujawach. Spokój nie trwał jednak długo. 2 listopada 1939 roku, dwa miesiące po wybuchu II wojny światowej, gestapo aresztowało kapłana w ramach planowej akcji eksterminacji polskiej inteligencji.

Rozpoczęła się jego długa, obozowa droga przez mękę. Przetrzymywany w ciężkich więzieniach, trafił najpierw do Stutthofu, w kwietniu 1940 roku do Sachsenhausen, a stamtąd do obozu koncentracyjnego w Dachau.

Ostatni etap jego ziemskiej drogi przypadł na 18 maja 1942 roku. Schorowany i wycieńczony kapłan został przewieziony w tzw. „transporcie inwalidów” do zamku Hartheim pod Linzem (Austria), gdzie niemieccy oprawcy zamordowali go w komorze gazowej.

Za swoje wybitne zasługi dla Ojczyzny ks. Antoni Ludwiczak został pośmiertnie uhonorowany m.in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polonia Restituta) oraz Krzyżem Niepodległości. Do dnia dzisiejszego pozostaje symbolem kapłana-obywatela, dla którego polskie słowo drukowane było najpotężniejszym orężem w walce o wolność.