Zaledwie kilka kilometrów od Olsztyna, Mątki kryją historię od średniowiecza po Napoleona. Tutaj Kopernik administrował wsią, a francuskie armaty wstrząsnęły jej spokojem w 1807 roku.

Gdy w lutym 1807 roku przez Mątki przemaszerowały oddziały napoleońskie, ta niewielka warmińska wieś już od ponad czterech stuleci o niełatwych dziejach regionu. Dzisiaj, licząca nieco ponad 400 mieszkańców miejscowość kryje w sobie fascynującą historię średniowiecznej kolonizacji, działalności Mikołaja Kopernika oraz epizodów wielkich wojen europejskich. To tutaj, zaledwie kilka kilometrów od Olsztyna, można odnaleźć ślady pruskiego osadnictwa, warmińskiej tradycji i polskich korzeni.

Między Olsztynem a Jonkowem

Mątki rozciągają się malowniczo na Pojezierzu Olsztyńskim, w odległości zaledwie 2,5 kilometra na północny wschód od Jonkowa i 5 kilometrów na północny zachód od stolicy województwa.

Współczesne Mątki należą administracyjnie do gminy Jonkowo w powiecie olsztyńskim. Ich położenie w centralnej części województwa warmińsko-mazurskiego czyni je naturalnym łącznikiem między Olsztynem a mniejszymi miejscowościami warmińskimi. Krajobraz okolicy urzeka charakterystyczną dla tego regionu mozaiką pól, łąk, niewielkich lasów i rozrzuconych jezior, które nadają okolicy szczególny urok.

Pruskie korzenie i średniowieczna lokacja

Wieś po raz pierwszy pojawia się w dokumentach dotyczących olsztyńskiego Kortowa z 1343 roku pod nazwą Muntken. Pierwszy znany przywilej lokacyjny dla Mątek został wydany w 1352 roku, kiedy kapituła warmińska udzieliła Prusowi o imieniu Munten zgody na założenie wsi na prawie chełmińskim. Cztery lata później biskup Jan Stryprock przekazał wieś kolegiacie w Dobrym Mieście. W kolejnych latach Mątki były wielokrotnie niszczone podczas wojen polsko-krzyżackich, między innymi przez Henryka von Plauena w 1454 roku.

Kopernik – administrator

Ważnym rozdziałem w historii Mątek są bez wątpienia lata związane z działalnością Mikołaja Kopernika. Wielki astronom, obejmując urząd administratora kapituły warmińskiej, stał się jedną z kluczowych postaci w procesie rekolonizacji Warmii po wyniszczających wojnach polsko-krzyżackich

W przypadku samych Mątek sytuacja była dramatyczna – według dokumentów z tego okresu aż 28 łanów było opuszczonych. W swoich notatkach Kopernik w 1518 roku zapisał:

Matz Santke objął 2 łany wymienione wyżej, które mu zostawił wymieniony Urban, bez wolnizny; za niego poręczył Tewes w Jonkowie i obiecał Stefan Gerbre z Cerkiewnika wieczyście, że nie zbiegnie. Działo się tego samego dnia, 26 marca.

14 kwietnia 1519 roku natomiast notował:

Bartłomiej objął 3 łany, które odstąpił mu za moją zgodą Jerzy Wolf, stary, niezdolny do pracy. Poręczył za niego karczmarz w Brąswałdzie, że nie zbiegnie, wieczyście. Działo się w czwartek przed niedzielą Palmową.

Karczma, wojna i odbudowa

Koniec wojen sprzyjał rozwojowi wsi. Symbolicznym momentem powrotu do normalności było wydanie w 1594 roku ponownego przywileju na odbudowę karczmy sołeckiej, który był odnowieniem przywileju z 1352 roku, nadanego  jeszcze pierwszemu sołtysowi Muntenowi.

Do połowy XVI wieku zasiedlanie postępowało wolno – do Mątek przybyło zaledwie trzech nowych osadników, którzy zagospodarowali łącznie osiem łanów ziemi. Później jednak proces znacznie przyspieszył. W 1596 roku zagospodarowanych było już 50 łanów, w tym pięć należało do sołtysa. Ten stan utrzymał się przez kolejne dziesięciolecia – według spisów z 1656 i 1717 roku Mątki nadal posiadały 50 łanów ziemi.

Napoleońskie wichry wojny

Spokojny rytm wiejskiego życia w Mątkach został brutalnie przerwany w lutym 1807 roku, gdy przez wieś przetoczył się jeden z najważniejszych epizodów wojen napoleońskich na ziemiach polskich. 3 lutego 1807 roku we wsi stacjonowały oddziały rosyjskie. Rosjanie zgromadzili wzdłuż drogi Węgajty-Jonkowo-Mątki imponujące siły: 80 tysięcy żołnierzy i ponad 540 armat.

Dzień później, 4 lutego, przez Mątki przeszły oddziały francuskie pod dowództwem generała Soulta, zmierzające na odsiecz Olsztynowi. Bitwa rozegrała się w bezpośrednim sąsiedztwie Mątek i zakończyła francuską wygraną. Napoleon Bonaparte osobiście obserwował przygotowania rosyjskiej armii z wieży kościoła w pobliskim Gutkowie.

Przemarsz wojsk napoleońskich pozostawił trwały ślad w pamięci mieszkańców. Dziś Szlak Napoleoński prowadzi przez Mątki, upamiętniając te dramatyczne wydarzenia. Trasa o długości około 40 kilometrów wiedzie od Barkwedy przez Gutkowo, Mątki, Jonkowo, Łomy, Pupki, aż do Konradowa, znaczona tablicami informacyjnymi przybliżającymi kolejne posunięcia wrogich sobie armii.

Demograficzne wzloty i upadki

Historia demograficzna Mątek odzwierciedla burzliwe dzieje całego regionu. Najwcześniejsze dane pochodzą z 1782 roku, kiedy wieś liczyła zaledwie 32 mieszkańców. Ten dramatycznie niski stan populacji świadczy o długotrwałych skutkach wojen i epidemii, które nękały Warmię w XVII i XVIII wieku.

Szczytowy moment w historii demograficznej Mątek przypadł na 1910 rok, kiedy wieś zamieszkiwało 625 osób. To był okres największego rozkwitu miejscowości, gdy rozwijało się rolnictwo, a infrastruktura wiejska osiągnęła wysoki jak na owe czasy poziom. W okresie międzywojennym liczba mieszkańców ustabilizowała się na poziomie około 570–580 osób.

Po II wojnie światowej, wraz z wymianą ludności i przymusowymi wysiedleniami, liczba mieszkańców dramatycznie spadła. Współczesne Mątki liczą niespełna 500 mieszkańców, co plasuje je wśród średniej wielkości wsi w gminie Jonkowo.

Turystyczne odkrywanie przeszłości

Mątki stanowią ważny punkt na mapie turystycznej Warmii, głównie dzięki swojemu historycznemu znaczeniu. Przez wieś przechodzą znaczące szlaki turystyczne:

Szlak Napoleoński (niebieski, pieszy) o długości około 40 kilometrów, upamiętniający przemarsz wojsk francuskich w lutym 1807 roku. W Mątkach znajduje się jedna z tablic informacyjnych przybliżających historię batalii pod Jonkowem.

Fragmenty Szlaku Kopernikowskiego nawiązują do działalności wielkiego astronoma jako administratora dóbr kapitulnych. Choć główna trasa szlaku nie prowadzi bezpośrednio przez Mątki, miejscowość jest wymieniana w kontekście prac rekolonizacyjnych Kopernika.

Lokalne szlaki rowerowe łączą Mątki z sąsiednimi miejscowościami, tworząc sieć tras o różnym stopniu trudności dla turystów zwiedzających warmińskie wsie.

* Autograf Kopernika „Lokacje łanów opuszczonych” prezentujemy dzięki uprzejmości Pracowni Wydawniczej ElSet. Tłumaczenia z łaciny pochodzą z opracowań dr. Jerzego Sikorskiego oraz Mariana Biskupa.

GALERIA | Mątki