Niewielkie Porbady skrywają zaskakujący fakt z historii Warmii. To właśnie tutaj w 1517 roku pojawił się Mikołaj Kopernik — dokumentami, porządkując sprawy ziemskie. Dziś to spokojna wieś nad kanałem Trojańskim.

W centralnej części gminy Jonkowo, nad malowniczym kanałem Trojańskim, ukryta jest niewielka wieś o nazwie Porbady. To miejsce szczególne nie tylko ze względu na swoje położenie pośród warmińskich lasów i łąk, ale przede wszystkim dlatego, że jej historia nierozerwalnie wiąże się z jedną z najważniejszych postaci w dziejach nauki – Mikołajem Kopernikiem. To właśnie wielki astronom osobiście przeprowadzał lokacje ziemi w tej wsi w 1517 roku, czyniąc ją jednym z wielu miejsc na Warmii, które doświadczyły jego administracyjnej działalności.

Kopernik jako administrator

8 maja 1517 roku Mikołaj Kopernik, pełniący wówczas funkcję administratora kapituły warmińskiej, dokonał lokacji nowego osadnika w Porbadach. Według zachowanych dokumentów, Kopernik podjął następującą decyzję:

Grzegorz Noske objął 1½ łana, z których zbiegł Matz Leze z powodu podejrzenia o kradzież. Dałem mu 2 konie, 1 jałówkę, 2 wieprze, 1 korzec siemienia lnianego, 3 korce jęczmienia; ma zapłacić najbliższy czynsz. Poręczył za niego Matz Noske, ojciec jego, wieczyście. Działo się 8 maja w obecności pana kapelana i Hieronima, chłopca mego.

Ten fakt doskonale ilustruje trudności, z jakimi musiał się zmierzyć administrator warmińskich dóbr – ziemie były często opuszczane przez osadników, którzy uciekali przed trudnościami życia na pograniczu lub z powodu konfliktów z prawem.

Działalność lokacyjna Kopernika na Warmii była niezwykle intensywna. Podróżował po regionie bardzo często — zimą i wczesną wiosną. Na Warmii odwiedził łącznie 43 wsie. Ta lokacyjna działalność wymagała nie tylko wiedzy administracyjnej, ale także swoistego zmysłu menedżerskiego – Kopernik musiał oceniać przydatność ziemi, negocjować warunki osadzenia i kontrolować wypełnianie zobowiązań przez nowych mieszkańców.

Warmińska wieś w kształcie okolnicy

Porbady to warmińska wieś w kształcie okolnicy, co oznacza, że zabudowania rozmieszczone są wokół centralnego placu lub łąki. Obok Porbad, taki układ mają na Warmii również Węgajty – obie miejscowości należą do gminy Jonkowo. Taki kształt był charakterystyczny dla osadnictwa na terenach pogranicznych, gdzie potrzebne były zwarte skupiska budynków ułatwiające obronę. Wieś położona jest około pięciu kilometrów od Jonkowa, co czyni ją jedną z bardziej oddalonych miejscowości w tej gminie.

Kanał Trojański, nad którym leżą Porbady, stanowi ważny element lokalnego krajobrazu. Te sztuczne cieki wodne były charakterystyczne dla Warmii i służyły nie tylko do regulacji stosunków wodnych, ale także jako drogi transportowe dla drewna i innych towarów. Nazwa kanału nawiązuje do pobliskiej wsi Trojan, tworząc lokalną sieć toponomastyczną, która odzwierciedla historyczne związki między sąsiednimi miejscowościami.

Współczesne Porbady zachowały swój rolniczy charakter, choć bliskość większych ośrodków miejskich wpływa na stopniowe zmiany w strukturze gospodarczej. Wieś jest częścią obrębu ewidencyjnego o tej samej nazwie, co świadczy o jej znaczeniu jako lokalnego centrum. W okolicy znajdują się gospodarstwa agroturystyczne, które wykorzystują walory przyrodnicze regionu do przyciągania turystów szukających spokoju i kontaktu z naturą.

Odrobina historii

Porbady, podobnie jak wiele innych warmińskich wsi, przeszły przez różne okresy historyczne, które odcisnęły swoje piętno na ich charakterze. W średniowieczu teren ten stanowił część dawnej pruskiej Ziemi Gudikus, która dzieliła się na mniejsze obszary zwane lauksami. Podbój krzyżacki i późniejsza kolonizacja niemiecka całkowicie zmieniły oblicze tego regionu, wprowadzając nowy system prawny i nowych mieszkańców.

Okres konfliktów polsko-krzyżackich w XV i XVI wieku przyniósł znaczne zniszczenia. Podczas Wielkiej Wojny z Zakonem (1409–1411) oraz Wojny Trzynastoletniej (1454–1466) wiele wsi, w tym Porbady, zostały niemal całkowicie ograbione i spalone. To właśnie w efekcie tych zniszczeń powstała potrzeba ponownego zagospodarowania opuszczonych ziem, czym zajął się później Mikołaj Kopernik jako administrator kapituły warmińskiej.

W XVIII i XIX wieku Porbady były typową wsią chłopską, której mieszkańcy trudnili się głównie rolnictwem i hodowlą. Spis ludności z 1861 roku pokazuje, że cały teren dzisiejszej gminy Jonkowo był bardzo zróżnicowany narodowościowo – mieszkało tu ponad 4100 osób deklarujących polskość, co stanowiło 70,2% ogółu mieszkańców. Po 1945 roku, podobnie jak w całym regionie, nastąpiła wymiana ludności, a na miejsce dawnych mieszkańców przybyli polscy osadnicy z różnych stron kraju.

Współczesne wyzwania

Dzisiejsze Porbady to przykład małej warmińskiej wsi, która stara się znaleźć swoje miejsce w zmieniającym się świecie. Bliskość Olsztyna i dobrze rozwiniętej gminy Jonkowo stwarza pewne możliwości rozwoju, choć jednocześnie oznacza presję urbanizacyjną i stopniowe odchodzenie od tradycyjnego rolniczego charakteru.

Wieś może skorzystać na rosnącym zainteresowaniu turystyką wiejską i agroturystyką. Obecność w okolicy kilku gospodarstw agroturystycznych pokazuje, że ten kierunek rozwoju ma przyszłość. Walory przyrodnicze regionu, bliskość lasów i cieków wodnych, oraz cisza i spokój, które oferuje życie z dala od wielkomiejskiego zgiełku, to atuty, które mogą przyciągnąć coraz więcej osób szukających alternatywnych form wypoczynku.

Porbady pozostają żywym świadectwem bogatej historii Warmii i jednocześnie przykładem tego, jak małe miejscowości mogą adaptować się do współczesnych wyzwań. Kopernikańska przeszłość nadaje tej niewielkiej wsi szczególny charakter i może stać się podstawą do rozwoju turystyki kulturowej, łączącej w sobie edukację historyczną z wypoczynkiem na łonie natury.

* Autograf Kopernika „Lokacje łanów opuszczonych” prezentujemy dzięki uprzejmości Pracowni Wydawniczej ElSet. Tłumaczenia z łaciny pochodzą z opracowań dr. Jerzego Sikorskiego oraz Mariana Biskupa.

GALERIA | Pluski