700 lat historii, wojny, zagłada i… Kopernik z piórem w ręku. Radziejewo – dziś cicha warmińska wieś – było świadkiem wielkiej historii, całkowitego upadku i spektakularnego odrodzenia.

Na południowo-zachodniej części Wzniesień Górowskich, zaledwie sześć kilometrów od Pieniężna, położona jest wieś o melodyjnej nazwie Radziejewo. Jej niemiecka nazwa Sonnwalde, czyli „słoneczny las”, doskonale oddaje charakter tej miejscowości – położonej wśród pagórkowatych wzgórz porośniętych lasami i rozświetlonych słońcem polan. Ta niewielka wieś, zamieszkana przez ponad 200 osób, nosi ślady siedmiowiekowej historii, będąc jednym z najstarszych ośrodków osadniczych na tym terenie.

Średniowieczne początki nad warmińską ziemią

Historia Radziejewa sięga 1326 roku, kiedy 1 marca wystawiono przywilej lokacyjny na 70 łanach lasu. Cztery łany przeznaczono dla kościoła, a siedem dla sołtysa, co było standardową praktyką przy założeniach wsi kościelnych na Warmii. Zasadźcą wsi był Bernard Schonewald, od którego pochodzi niemiecka nazwa miejscowości. Już sama ta nazwa – Schonewald, czyli „piękny las” – wskazuje na walory przyrodnicze tego terenu, które przyciągały pierwszych osadników.

Osadnikom przyznano zaledwie dwuletnią wolniznę, co było stosunkowo krótkim okresem w porównaniu z innymi lokacjami. Świadczy to o atrakcyjności tego terenu dla osadnictwa – ziemia musiała być na tyle żyzna i dogodnie położona, że nie potrzeba było długich zachęt finansowych dla przyszłych mieszkańców. Lokacja na prawie chełmińskim dawała osadnikom znaczną swobodę w zarządzaniu swoimi gospodarstwami i gwarantowała dziedziczenie ziemi.

Trudne czasy nadeszły jednak szybko. Na skutek wojen polsko-krzyżackich w XV wieku opustoszała sąsiednia pruska wieś Cabe, a jej obszar włączono do Radziejewa. To świadczy o dramatycznych skutkach średniowiecznych konfliktów militarnych dla lokalnych społeczności. Z kolei na początku XVI wieku w wyniku ostatniej wojny z Zakonem całkowicie zniszczone zostało samo Radziejewo – wszystkie łany ziemi były wówczas opuszczone.

Rola Kopernika

Osobą, od której zależało odnowienie wsi, zniszczonych i wyludnionych z powodu wojen, był ówczesny administrator dóbr kapituły warmińskiej, Mikołaj Kopernik. 22 października 1518 roku Kopernik odwiedził Radziejewo, a potem napisał:

Michał Hun objął 3 łany, na których przed 2 laty zmarł Ryman. Dostał 3 konie, 2 krowy, 3 woły i pewną ilość narzędzi rolniczych. Mieć będzie 3 lata wolne od czynszu, a zapłaci go po raz pierwszy w roku 1521.

Od zniszczenia do odrodzenia

Po zniszczeniach wojennych proces odbudowy trwał długo. Pod koniec XVI wieku udało się założyć w Radziejewie karczmę, co było pierwszym znakiem powrotu życia gospodarczego. Karczmy pełniły w średniowiecznym i wczesnonowożytnym osadnictwie rolę nie tylko miejsc odpoczynku dla podróżnych, ale były też ważnymi centrami życia gospodarczego i społecznego – to tu odbywały się targi, zawierano umowy handlowe i przekazywano informacje.

W połowie XVII wieku wieś obejmowała już 66 łanów, z których siedem należało do trzech sołtysów, a na pozostałych gospodarowało 21 chłopów. Ta struktura własnościowa pokazuje, jak wyglądała typowa warmińska wieś w okresie po zniszczeniach wojennych – stosunkowo niewielka liczba gospodarstw na dużym obszarze ziemi, co świadczy o ciągle niedostatecznym zaludnieniu regionu.

Rozwój demograficzny Radziejewa dobrze ilustrują dane z kolejnych spisów. W 1783 roku istniało tu 49 gospodarstw rolnych, w 1820 roku mieszkało 320 osób w 47 gospodarstwach, a szczyt zaludnienia przypadł na koniec XIX i początek XX wieku – w 1857 roku było 535 mieszkańców, w 1905 roku 531, a w 1933 roku aż 570 osób. Ten wzrost ludności odzwierciedlał ogólne trendy demograficzne na Warmii w okresie względnego spokoju politycznego.

Struktura społeczno-ekonomiczna przed 1939 rokiem

Przed wybuchem II wojny światowej większość mieszkańców Radziejewa utrzymywała się z rolnictwa i leśnictwa, ale struktura zawodowa była już bardziej zróżnicowana niż w poprzednich stuleciach. 34 osoby pracowały w przemyśle i rzemiośle, a 19 w handlu i komunikacji. To pokazuje, że wieś nie była już typowym ośrodkiem czysto rolniczym, ale rozwijała się w kierunku miejscowości o bardziej złożonej strukturze ekonomicznej.

Taka różnorodność zawodowa była charakterystyczna dla większych wsi warmińskich położonych w pobliżu ważnych szlaków komunikacyjnych. Radziejewo, dzięki swojemu położeniu niedaleko granicy z powiatem lidzbarskim, mogło korzystać z handlu międzyregionalnego. Rozwój rzemiosła i handlu świadczył też o stopniowej modernizacji gospodarki wiejskiej na Warmii w końcowym okresie Prus Wschodnich.

W 1939 roku wieś liczyła 545 mieszkańców żyjących w 121 gospodarstwach domowych. Te liczby pokazują, że Radziejewo było jedną z większych wsi w tej części Warmii. Stosunkowo duża liczba gospodarstw domowych w porównaniu z liczbą mieszkańców świadczy o tym, że struktura rodzin była już w znacznej mierze nuklearna – dominowały małe rodziny składające się z rodziców i dzieci, a nie wielopokoleniowe gospodarstwa chłopskie.

Współczesne Radziejewo

Po 1945 roku, podobnie jak w całym regionie, nastąpiła całkowita wymiana ludności. Na miejsce dawnych mieszkańców przybyli polscy osadnicy z różnych stron kraju, którzy musieli od podstaw budować nowe życie na warmińskiej ziemi. Proces ten nie był łatwy – nowi mieszkańcy musieli poznać specyfikę lokalnego rolnictwa, warunki klimatyczne i możliwości gospodarcze regionu.

Współczesne Radziejewo, liczące 251 mieszkańców, jest wsią sołecką w gminie Pieniężno. Wieś zachowała swój rolniczy charakter, choć podobnie jak inne miejscowości na Warmii, zmaga się z wyzwaniami demograficznymi charakterystycznymi dla obszarów wiejskich – odpływem młodych ludzi do miast i stopniowym starzeniem się społeczności.

Położenie w północnej części województwa warmińsko-mazurskiego, przy granicy z powiatem lidzbarskim, nadal ma strategiczne znaczenie. Radziejewo może czerpać korzyści z rozwijających się połączeń komunikacyjnych i bliskości większych ośrodków miejskich, jednocześnie zachowując swój spokojny, wiejski charakter.

Parafia św. Antoniego — duchowa wspólnota

We wsi znajduje się siedziba parafii pw. św. Antoniego, utworzonej w 1896 roku. To stosunkowo młoda parafia, powstała w okresie intensywnego rozwoju struktur kościelnych na Warmii w końcu XIX wieku. Wybór św. Antoniego jako patrona parafii nie był przypadkowy – ten święty, szczególnie czczony w kulturze ludowej, był patronem biednych i potrzebujących, co odpowiadało sytuacji mieszkańców wsi po trudnych dziesięcioleciach wojennych i gospodarczych kryzysów.

Parafia obejmuje nie tylko Radziejewo, ale także okoliczne wsie, co pokazuje jej znaczenie jako lokalnego centrum życia religijnego i społecznego. W społecznościach wiejskich parafia tradycyjnie pełni rolę nie tylko miejsca kultu, ale też ważnego punktu integracji społecznej, gdzie mieszkańcy spotykają się przy okazji uroczystości religijnych i świeckich.

Radziejewo to przykład warmińskiej wsi, która pomimo trudnych doświadczeń historycznych zdołała przetrwać i zachować swój unikalny charakter. Słoneczne wzgórza i lasy, które dały nazwę tej miejscowości, nadal otaczają spokojne zabudowania, a mieszkańcy kontynuują wielowiekową tradycję życia w harmonii z warmińską przyrodą.

* Autograf Kopernika „Lokacje łanów opuszczonych” prezentujemy dzięki uprzejmości Pracowni Wydawniczej ElSet. Tłumaczenia z łaciny pochodzą z opracowań dr. Jerzego Sikorskiego oraz Mariana Biskupa.

GALERIA | Radziejewo