Wieś, osiedle, rezerwat i… Kopernik w dokumentach. Redykajny to warmińskie miejsce z podwójną tożsamością: pruskie korzenie, polski upór wobec germanizacji, jezioro, torfowisko pełne reliktów epoki lodowcowej i współczesna ekspansja Olsztyna tuż za płotem.

Na północno-zachodniej obrzeżach Olsztyna, nad malowniczym jeziorem o tej samej nazwie, rozciąga się miejscowość o intrygującej historii – Redykajny. To miejsce, które dziś jest jednocześnie wsią w gminie Dywity oraz osiedlem w granicach administracyjnych Olsztyna. Ta podwójna tożsamość Redykajn doskonale odzwierciedla współczesne procesy urbanizacyjne na Warmii, gdzie granice między miastem a wsią stają się coraz bardziej płynne.

Pruskie korzenie nad jeziorem

Historia Redykajn sięga głęboko w średniowieczne dzieje Warmii. Nazwa miejscowości wywodzi się z języka staropruskiego – pierwotna forma Raynkaym oznaczała zagrodę należącą do Prusa o imieniu Rayn. W dokumentach historycznych nazwa ta ewoluowała przez wieki: Raynkaym (1363), Redecaim (1521), Radikaim (1615), aż do niemieckiej formy Redigkainen używanej od 1673 do 1945 roku. Współczesna polska nazwa Redykajny pojawia się już w 1673 roku, co pokazuje długotrwałe współistnienie różnych tradycji językowych na Warmii.

Wieś została lokowana przez kapitułę warmińską prawdopodobnie już w 1348 roku, ale oficjalny akt lokacyjny dla 23 włók ziemi na prawie chełmińskim nastąpił 22 lipca 1363 roku. Odbiorcą nadania był Prus o imieniu Sorment, co potwierdza, że nowe prawo nie oznaczało automatycznej wymiany ludności – Prusowie często zostawali na swoich ziemiach, przyjmując nowy system prawny i administracyjny.

Lokalizacja nad jeziorem Redykajny nie była przypadkowa. Zbiorniki wodne były kluczowe dla średniowiecznych społeczności – dawały dostęp do wody pitnej, umożliwiały rybołówstwo, a zimą służyły jako naturalne drogi komunikacyjne. Jezioro Redykajny, połączone z sąsiednim jeziorem Mosąg, tworzy malowniczy kompleks wodny, który od wieków kształtuje lokalny krajobraz.

Wątek kopernikański

Nazwa wsi Redykajny pojawia się także w kontekście pracy Mikołaja Kopernika. Ów uczony, jako administrator dóbr kapituły warmińskiej, przeprowadzał lokacje łanów opuszczonych, czyli podejmował decyzje, kto i na jakich warunkach otrzyma ziemię. Redykajny pojawiają się w jego zapiskach w kontekście lokacji przeprowadzonej w Jarotach. Działo się to 6 maja 1521 roku:

Piotr, opuściwszy 2 łany w Redykajnach, za zgodą, kupił tu 4 łany od spadkobierców zmarłego Mikołaja Rabe i obiecał, że tego lata zapewni osadnika w Redykajnach. Poręczyli także spadkobiercy sprzedawcy: Krzysztof, sołtys w Brąswałdzie, i Piotr Ludike, sołtys w Likusach.

Świadek historii w XIX wieku

W 1785 roku Redykajny składały się z 13 domów, co świadczy o skromnych rozmiarach wsi. W XIX wieku była to już wyraźnie wieś polska z ludnością polskojęzyczną. Ten fakt ma szczególne znaczenie w kontekście niemieckiej polityki germanizacyjnej prowadzonej na Warmii – Redykajny były jedną z miejscowości, które pomimo presji administracyjnej zachowały swój polski charakter.

Szczególnie interesujące są informacje o szkole w Redykajnach z 1877 roku. Choć kronikarzowi nie była znana dokładna data początków edukacji w tym miejscu, wiadomo, że budynek szkolny został wzniesiony w 1827 roku, a nową szkołę oddano do użytku w 1879 roku. Finansowanie szkoły było obowiązkiem mieszkańców, którzy musieli łożyć na rzecz szkoły i nauczycieli w naturze – dostarczać drewno opałowe i płody rolne.

W 1993 roku wieś była zamieszkana przez 52 osoby. Ta dramatyczna różnica w stosunku do XIX wieku odzwierciedla ogólne tendencje demograficzne na Warmii po 1945 roku. Wojna, wysiedlenia i powolny proces zasiedlania przez nową ludność spowodowały, że wiele dawnych ośrodków osadniczych znacznie się skurczyło.

Współczesny fenomen podwójnej tożsamości

Współczesne Redykajny to przykład miejscowości o podwójnej tożsamości administracyjnej. Z jednej strony istnieje wieś Redykajny w gminie Dywity, licząca według danych z 2010 roku 79 mieszkańców, z drugiej strony – osiedle Redykajny w granicach Olsztyna, które zaczęło się rozwijać od połowy lat 90. i obecnie jest zabudowane głównie domkami jednorodzinnymi i szeregowymi.

Proces włączania części dawnych Redykajn w granice Olsztyna rozpoczął się wraz z ekspansją miasta na północny zachód. Na terenie obecnego osiedla Redykajny wybudowano między innymi obiekty Wyższego Seminarium Duchownego Hosianum Archidiecezji Warmińskiej oraz liczne osiedla mieszkaniowe. Ta urbanizacja nie oznacza jednak całkowitego zatracenia charakteru miejsca – nowa zabudowa harmonijnie wpisuje się w krajobraz jeziorny i leśny.

Część Redykajn, która pozostała w granicach gminy Dywity, zachowała swój bardziej wiejski charakter. Liczba mieszkańców oscyluje obecnie wokół setki, co pokazuje, że mimo urbanizacyjnej presji ze strony Olsztyna, wiejska część Redykajn powoli się rozwija.

Rezerwat przyrody jako ostoja dziedzictwa naturalnego

Szczególną wartością Redykajn jest znajdujący się tu rezerwat przyrody o tej samej nazwie, utworzony już w 1948 roku. To jeden z najwcześniej objętych ochroną terenów województwa warmińsko-mazurskiego. Rezerwat obejmuje torfowisko zajmujące dno głębokiej kotliny otoczonej pagórkowatym terenem porośniętym lasem sosnowym.

Co ciekawe, teren obecnego rezerwatu był chroniony już od 1907 roku na podstawie decyzji ówczesnej administracji niemieckiej. To pokazuje, że walory przyrodnicze tego obszaru były doceniane niezależnie od zmian politycznych. W 2025 roku rezerwat został powiększony o 0,31 ha w celu lepszej ochrony zasobów wodnych. Po powiększeniu powierzchnia rezerwatu wynosi obecnie 10,27 ha.

Rezerwat Redykajny zabezpiecza znaczną grupę rzadkich na Pojezierzu Mazurskim gatunków roślin borealnych, w tym reliktów polodowcowych. Występują tu między innymi mech drabinowiec mroczny, modrzewnica północna, żłobik koralowaty, turzyca obła, bażyna czarna, rosiczka okrągłolistna i żurawina błotna. Stwierdzono tu również występowanie 80 gatunków porostów, w tym gatunków chronionych.

Co dalej?

Redykajny doskonale ilustrują wyzwania, przed jakimi stoją warmińskie miejscowości w XXI wieku. Z jednej strony presja urbanizacyjna ze strony rozrastającego się Olsztyna, z drugiej – potrzeba zachowania lokalnej tożsamości i walorów przyrodniczych. Rozwój osiedla Redykajny jako miejsca zamieszkania dla osób pracujących w Olsztynie, ale poszukujących spokoju i kontaktu z naturą, pokazuje możliwość pogodzenia tych przeciwstawnych tendencji.

Wiejska część Redykajn, pozostając w gminie Dywity, może czerpać korzyści z bliskości miasta, jednocześnie zachowując swój spokojny charakter. Obecność rezerwatu przyrody dodatkowo wzmacnia atrakcyjność tego miejsca dla osób ceniących sobie jakość środowiska naturalnego. To przykład tego, jak małe warmińskie wsie mogą znajdować swoje miejsce w zmieniającym się świecie, nie tracąc przy tym swojej wyjątkowości.

* Autograf Kopernika „Lokacje łanów opuszczonych” prezentujemy dzięki uprzejmości Pracowni Wydawniczej ElSet. Tłumaczenia z łaciny pochodzą z opracowań dr. Jerzego Sikorskiego oraz Mariana Biskupa.

GALERIA | Redykajny