Słupy – wieś, w której był Kopernik, a dziś tętni podmiejskim życiem. Ma bogatą historię — od średniowiecznej osady, przez majątek szlachecki, po nowoczesne osiedle nad jeziorem Wadąg.

Na zachodnim brzegu malowniczego jeziora Wadąg, zaledwie trzy kilometry na północny wschód od granic Olsztyna, położona jest wieś o niezwykłej historii i współczesnym charakterze – Słupy. Miejscowość ta w pełni odzwierciedla współczesne przemiany na Warmii, gdzie tradycyjne wsie przekształcają się w podmiejskie osiedla, nie tracąc przy tym swojego historycznego charakteru.

Od pruskiej osady do warmińskiej wsi

Nazwa Słupy wiąże się z typem siedliska osadzonego na słupach wbitych w rzekę lub jezioro, lub też ze słupami służącymi do suszenia sieci rybackich. Pierwsze wzmianki o wsi pochodzą z XIV wieku, kiedy w dokumentach zapisana była jako Stolpe (1364, 1374), następnie jako Stolp (1564), Sztolpy (1879) i Stolpy (1941). Obecna nazwa Słupy obowiązuje oficjalnie od 1951 roku.

Wieś powstała na miejscu wcześniejszej pruskiej osady i uzyskała lokację na prawie chełmińskim około 1360 roku. Pierwsze szczegółowe wzmianki pochodzą z 1374 roku, kiedy Prusowi o imieniu Prejture nadano 13 włók ziemi. To stosunkowo niewielkie nadanie pokazuje, że pierwotne Słupy były raczej małą osadą niż większym ośrodkiem osadniczym.

W okresie od XV do XVII wieku Słupy były wsią szlachecką. W latach 1545–1552 posiadali tu swoje majątki Antoni Niedanowski, Jan Gąsiorowski i Walenty Hanowski. Ta szlachecka tradycja wsi ma szczególne znaczenie – pokazuje, że Słupy nie były typową wsią chłopską, ale miejscem zamieszkania miejscowej elity społecznej.

Wizyta Mikołaja Kopernika

Słupy należą do tzw. wsi kopernikańskich, a więc miejscowości, w których lokacje ziemi przeprowadzał nasz wielki uczony, będąc przez kilka lat administratorem dóbr kapituły warmińskiej. Swoje czynności z tym związane dokładnie zapisywał, dzięki czemu wiemy, że 17 maja 1517 roku w Słupach:

Stenzel objął 3¾ łana po zmarłym Pawle. Dałem mu 6 korcy żyta, ponadto nic. Ma mieć 3 lata wolnizny, czynsz po raz pierwszy zapłaci w roku 1521. Poręczyli za niego Stenzel, sołtys, i Andrzej z Myk, wieczyście. Działo się w niedzielę Rogationum w obecności kapelana i Wojciecha, sługi mego.

Transformacja w majątek ziemski

W XVIII wieku wieś podupadła na znaczeniu i przekształciła się w majątek szlachecki z folwarkiem. W 1785 roku Słupy składały się zaledwie z 5 domów. Ten dramatyczny spadek liczby budynków odzwierciedla ogólne trendy na Warmii w XVIII wieku, gdy wiele miejscowości przeszło przez okres demograficznego i gospodarczego kryzysu.

Przez cały XVIII wiek majątek znajdował się w rękach rodziny Carnevalli, następnie przeszedł do von Stabbertów. Ostatnimi właścicielami przed 1945 rokiem byli Adolf Schulz i Oskar Thimm. Ta ciągłość właścicielska przez kilka stuleci świadczy o stabilności gospodarczej majątku i jego znaczeniu w lokalnej ekonomii.

Interesującym zabytkiem z tego okresu jest zachowany do dziś dwór z początku XX wieku. Budowla wzniesiona na planie litery T, trójkondygnacyjna, z nieco wyższą częścią reprezentacyjną, obecnie mieści szkołę i przedszkole. To doskonały przykład adaptacji zabytkowej architektury do współczesnych potrzeb społecznych.

Słupy jako podmiejskie osiedle

Współczesne Słupy to przykład udanej transformacji wsi w atrakcyjne miejsce zamieszkania dla osób pracujących w Olsztynie. Pod koniec XX wieku miejscowość była zaliczana do atrakcyjnych miejsc wypoczynkowych z licznymi ośrodkami wypoczynkowymi i domkami letniskowymi. Ta tradycja turystyczna i rekreacyjna została kontynuowana, choć w nowej formie.

Obecnie miejscowość zamieszkuje około 700 osób, przede wszystkim napływową populację. W 1993 roku mieszkało tu 528 osób, co oznacza systematyczny wzrost liczby mieszkańców. Ten trend jest odwrotny niż w większości warmińskich wsi, które borykają się z wyludnianiem. Słupy pokazują, że atrakcyjne położenie i dobra komunikacja z miastem mogą być receptą na demograficzny rozwój.

Do wsi dociera miejska komunikacja autobusowa z Olsztyna liniami nr 108 i 112. To kluczowy czynnik, który umożliwia mieszkańcom codzienne dojazdy do pracy w stolicy województwa. Komunikacja publiczna pozwala łączyć zalety życia na wsi z dostępnością miejskich usług i miejsc pracy.

Życie duchowe i społeczne współczesnych Słup

W miejscowości od 29 grudnia 1998 roku znajduje się parafia rzymskokatolicka pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny Nieustającej Pomocy. Parafia została erygowana 29 października 1998 roku, a kościół parafialny, którego budowę rozpoczęto w maju 1995 roku, został poświęcony przez biskupa Juliana Wojtkowskiego.

Parafia obejmuje nie tylko Słupy, ale od 1 kwietnia 1999 roku także Kieźliny – Osiedle Leśne. To pokazuje, jak struktury kościelne adaptują się do zmieniającej się sytuacji demograficznej i urbanizacyjnej regionu.

W Słupach funkcjonuje szkoła podstawowa, która ma swoją siedzibę w zabytkowym pałacu. Na parterze tego budynku działa przedszkole. Niepubliczna Szkoła Podstawowa w Słupach powstała 1 września 2000 roku na bazie zlikwidowanej trzyklasowej szkoły samorządowej. Organem założycielskim i prowadzącym placówkę jest Stowarzyszenie Rozwoju Wsi Słupy i Okolic.

Wyzwania współczesnego rozwoju

Słupy doskonale ilustrują możliwości rozwoju warmińskich miejscowości w XXI wieku. Połączenie atrakcyjnego położenia, dobrej komunikacji z miastem, aktywności mieszkańców i szacunku dla historycznego dziedzictwa może być wzorem dla innych wsi regionu. To miejscowość, która pokazuje, że nie trzeba wybierać między tradycją a nowoczesnością – można być dumnym ze swojej przeszłości i jednocześnie otwartym na przyszłość.

* Autograf Kopernika „Lokacje łanów opuszczonych” prezentujemy dzięki uprzejmości Pracowni Wydawniczej ElSet. Tłumaczenia z łaciny pochodzą z opracowań dr. Jerzego Sikorskiego oraz Mariana Biskupa.

GALERIA | Słupy