Spręcowo, kilka kilometrów od Olsztyna, to wieś z historią sięgającą XIV wieku, gdzie działa Sióstr Karmelitanek Bosych, a niegdyś ziemie te zagospodarowywał sam Mikołaj Kopernik.

Na warmińskich wzgórzach, zaledwie kilka kilometrów od Olsztyna, ukryta jest niewielka wieś o melodyjnej nazwie Spręcowo. Choć dziś mieszka tu niewiele ponad 200 osób, miejscowość ta kryje w sobie fascynującą historię sięgającą XIV wieku oraz losy związane z działalnością samego Mikołaja Kopernika. To tutaj, wśród pagórkowatego krajobrazu i strumieni, przez wieki krzyżowały się różne kultury i tradycje, tworząc unikalny warmiński charakter tej miejscowości.

Początki w XIV wieku i pruskie korzenie

Historia Spręcowa rozpoczyna się w 1360 roku, kiedy to kapitula warmińska wystawiła przywilej lokacyjny dla nowej wsi. Zasadźcami miejscowości byli Mikołaj i Hinczko Sprenzen – panowie pruscy, którzy otrzymali nadanie na 60 włókach ziemi. Pierwotna nazwa wsi brzmiała Spigelberg, co można przetłumaczyć jako „Lustrzane Wzgórze”, nawiązując prawdopodobnie do charakteru lokalnego krajobrazu z licznymi strumieniami i źródłami.

Nazwa ewoluowała przez wieki – od Spigelberg, przez Sprencowo i Sprynżowo, aż do obecnej formy Spręcowo, ustalonej w 1879 roku. Ta zmiana nazwy odzwierciedla nie tylko przekształcenia językowe, ale także złożoną historię społeczną i kulturową regionu.

Lokalizacja wsi nie była przypadkowa. Obszar ten leżał w pobliżu ważnych szlaków komunikacyjnych łączących różne części Warmii, a obecność licznych źródeł wody zapewniała dogodne warunki dla pierwszych osadników. Pruskie pochodzenie zasadźców świadczy o kontynuacji wcześniejszego osadnictwa na tych terenach – kapitula warmińska często współpracowała z lokalnymi elitami pruskimi w procesie kolonizacji.

Zniszczenia wojenne i kopernikańska odnowa

Jak większość warmińskich wsi, Spręcowo dotkliwie ucierpiało podczas wojen polsko-krzyżackich XV wieku. Szczególnie dramatyczne były skutki konfliktu z lat 1519–1521, kiedy wieś została ponownie zniszczona. Po tych zniszczeniach na scenę wkroczył Mikołaj Kopernik, który jako administrator dóbr kapitulnych podjął się zadania ponownego zagospodarowania opuszczonych ziem.

W 1517 roku wielki astronom rozpoczął w Spręcowie akcję osadniczą, przydzielając opuszczoną ziemię nowym osadnikom. Zapisał wówczas, choć zapis się nie zachował:

Walentyn Passenhaim [objął 1 łan, który posiadał] Augustyn, zgrzybiały, niezdolny do pracy. [Poręczył za niego sołtys].

Od połowy XVI wieku obsadzaniem osadników na opuszczonych włókach zajmowała się już kapituła, a nowi mieszkańcy pochodzili głównie z Mazowsza. Ten proces migracji z polskich ziem miał fundamentalne znaczenie dla kształtowania tożsamości kulturowej Spręcowa i innych wsi warmińskich na kolejne stulecia.

Polska tożsamość w niemieckich Prusach

Pod koniec XVIII stulecia Spręcowo składało się z 38 domów, co wskazuje na stabilny rozwój demograficzny po wcześniejszych zniszczeniach wojennych. Szczególnie interesujące są dane z II połowy XIX wieku, kiedy wieś była zamieszkana przez 602 Polaków. Ten fakt ma znaczenie, pokazuje bowiem, że pomimo wieloletniej presji germanizacyjnej, Spręcowo zachowało swój polski charakter.

Na przełomie XVIII i XIX wieku w miejscowości istniała szkoła elementarna, w której uczono po polsku. W 1825 roku nauczycielem był tu Andrzej Pieczewski. Do szkoły uczęszczało czterdzieścioro dzieci. Religii uczyły się tylko po polsku i tylko w tym języku umiały czytać, po niemiecku mówił tylko jeden uczeń. 

W latach 1888–1891 działała tu także biblioteka Towarzystwa Czytelni Ludowych, co świadczy o wysokim poziomie świadomości narodowej mieszkańców.

W okresie międzywojennym w Spręcowie działało koło Związku Polaków w Niemczech. Ta organizacja odgrywała kluczową rolę w podtrzymywaniu polskości na Warmii i organizowaniu życia kulturalnego mniejszości polskiej w Prusach Wschodnich.

Powojenne początki i odrodzenie szkolnictwa

Po 1945 roku Spręcowo, jak większość Warmii, przeszło przez okres zasadniczej zmiany demograficznej. Na miejsce dawnych mieszkańców przybyli osadnicy z różnych stron Polski, w tym deportowani z Kresów Wschodnich. Jedną z pierwszych osób, które przybyły do powojennego Spręcowa, była Julia Wronowa — nauczycielka przybyła ze zsyłki z Kazachstanu z małą córeczką.

W czerwcu 1946 roku Julia Wronowa rozpoczęła organizowanie pierwszej powojennej szkoły w Spręcowie. Przy pomocy sołtysa Aleksandra Krawczyńskiego zorganizowała wiejskie zebranie, które wykazało obecność 64 dzieci w wieku szkolnym. Rok szkolny 1946/47 był pierwszym powojennym rokiem szkolnym w miejscowości.

Wyzwaniem było to, że dzieci pochodziły z różnych środowisk językowych – wiele z rodzin warmińskich wcale nie znało języka polskiego, podczas gdy inne przybiły z centralnej Polski. Zajęcia odbywały się od siódmej rano do późnych godzin popołudniowych, a naukę należało zaczynać od podstaw. Julia Wronowa kierowała szkołą przez dwadzieścia lat, od 1946 do 1966 roku, budując fundamenty edukacji w odrodzonej polskiej wsi.

Klasztor z ogrodem

W Spręcowie swoją siedzibę ma Sióstr Karmelitanek Bosych, działający od 1993 roku. Budowę rozpoczęto 21 czerwca 1990 roku, po uroczystym poświęceniu placu i wmurowaniu kamienia węgielnego.

Przez lata biskupi Diecezji Warmińskiej prosili Karmel w Elblągu o powstanie nowej placówki w sercu diecezji. Posiadłość o powierzchni 4 ha ofiarowali Kościołowi państwo Mikołaj i Czesława Suszyńscy. Już w 1992 roku pierwsze siostry zamieszkały na terenie posesji, a wspólnota ośmiu sióstr rozpoczęła regularne życie w grudniu 1993 roku.

Klasztor został kanonicznie erygowany 4 lipca 1994 roku, a pierwsza Msza święta w nowej kaplicy odprawiona 2 maja 1996 roku.

Siostry łączą modlitwę z codziennymi obowiązkami i pracą w dużym ogrodzie. Prowadzą pracownię haftu, szyją szaty liturgiczne, chorągwie i sztandary, a także tworzą ikony i podejmują inne prace artystyczne.

Spokojny, wiejski charakter

Współczesne Spręcowo to wieś, która znalazła sposób na połączenie szacunku dla historycznej przeszłości z otwartością na współczesne wyzwania. Miejscowość administracyjnie należy do gminy Dywity, co oznacza bliskie związki z dynamicznie rozwijającą się aglomeracją olsztyńską.

Bliskość stolicy województwa oznacza dostęp do nowoczesnych usług i miejsc pracy, jednocześnie Spręcowo zachowuje swój spokojny, wiejski charakter. Wiele osób mieszkających we wsi pracuje w Olsztynie, traktując Spręcowo jako miejsce oferujące kontakt z naturą i lokalną społecznością.

* Tłumaczenia Kopernika z łaciny pochodzą z opracowań dr. Jerzego Sikorskiego oraz Mariana Biskupa.

GALERIA | Spręcowo