Mała warmińska wieś, w której historii kryje się… paradoks: Stare Kawkowo jest młodsze od swojego „nowego” sąsiada, a pośrednikiem w tym zamieszaniu był sam Mikołaj Kopernik.

Na północny zachód od Olsztyna, w gminie Jonkowo, leży niewielka miejscowość Stare Kawkowo, zamieszkana przez blisko 130 osób.

Początki osady

Historia Starego Kawkowa jest nierozerwalnie związana z powstaniem sąsiedniego Nowego Kawkowa. Można nawet rzec, że Stare Kawkowo jest paradoksalnie młodsze od „nowego” odpowiednika. Tę pozorną sprzeczność tłumaczą skomplikowane procesy osadnicze średniowiecznej Warmii, gdzie nazwy miejscowości odzwierciedlały raczej zależności administracyjne i gospodarcze niż kolejność powstawania.

Pierwszy przywilej lokacyjny dotyczący terenów, na których powstało Nowy Kawkowo, wystawiono 31 października 1380 roku przez biskupa warmińskiego Henryka Sorboma, który nadał Janowi z Kawkowa prawo do założenia wsi na 30 łanach ziemi. Najprawdopodobniej w dokumencie tym zawarte były również tereny Starego Kawkowa, co tłumaczy brak oddzielnego przywileju dla tej miejscowości. Rzecz w tym, że przywilej lokacyjny dla Starego Kawkowa nie zachował się, a pierwsza wzmianka o Alt Kockendorf pochodzi dopiero z połowy XVI wieku.

Nazwa „Kawkowo” wywodzi się najprawdopodobniej od pruskiego imienia osobowego, przy czym niemieccy osadnicy adaptowali istniejące nazwy pruskie, nadając im nowe brzmienia. Średniowieczne zapisy wsi przyjmowały różne warianty nazwy: Kaukeim, Kaukaym, Kaukeim, co odzwierciedla językową ewolucję regionu.

Rozwój i zniszczenia

W drugiej połowie XVI wieku Stare Kawkowo było istotnym ośrodkiem gospodarczym północnej Warmii. Wieś liczyła 39 łanów czynszowych, co świadczy o jej znacznych rozmiarach w ówczesnych realiach. Działała tu również karczma, spełniająca rolę zarówno odpoczynku dla podróżnych, jak i ważnego punktu handlowego oraz społecznego dla okolicznych mieszkańców.

Wojny polsko-krzyżackie z pierwszej połowy XVI wieku dotknęły Stare Kawkowo, podobnie jak wiele innych warmińskich wsi.

Odbudowa wsi była stosunkowo szybka i w 1717 roku funkcjonowały tu dwa sołectwa oraz trzynastu chłopów dysponujących łącznie ośmioma łanami sołeckimi, co wskazuje na dobrze rozwiniętą organizację administracyjną i gospodarczą.

Mikołaj Kopernik w Starym Kawkowie

Szczególną wagę w historii Starego Kawkowa mają związki z Mikołajem Kopernikiem, który jako administrator dóbr kapituły warmińskiej (1516–1521) bezpośrednio wpłynął na rozwój miejscowości. Zgodnie z jego własnymi zapisami w „Lokacjach łanów opuszczonych”, Kopernik odwiedził Stare Kawkowo po 21 marca 1518 roku w ramach swojej działalności lokacyjnej.

W dokumencie tym Kopernik zanotował:

Lurenz, kupiwszy karczmę w Brąswałdzie, sprzedał za moim przyzwoleniem 4 łany, które objął Marcin; będzie z nich wypełniał zwyczajowe powinności. Poręczył za niego Piotr, brat jego, na 3 lata. Działo się po niedzieli Iudica.

Ten zapis pokazuje charakterystyczną dla Kopernika skrupulatność w dokumentowaniu zmian własnościowych i dbałość o zapewnienie ciągłości gospodarowania ziemią.

Świat XIX i XX wieku

W XIX wieku wieś rozwijała się stabilnie. Według spisu z 1820 roku w Starym Kawkowie znajdowało się 24 budynki mieszkalne. Proces uwłaszczenia chłopów przebiegł tu spokojnie, bez większych konfliktów społecznych charakterystycznych dla innych części Prus Wschodnich.

Liczba mieszkańców znacznie wzrosła i w 1861 roku wynosiła już 320 osoby. Wzrost ten wiązał się z poprawą warunków ekonomicznych na Warmii oraz reformami administracyjnymi, które uwolniły potencjał gospodarczy chłopstwa.

Wyniki plebiscytu z 20 marca 1920 roku pokazują złożoność sytuacji narodowościowej miejscowości. W Starym Kawkowie oddano 288 głosów za pozostaniem przy Prusach, a żaden na rzecz Polski. Ten wynik, choć obecnie może wydawać się zaskakujący, odzwierciedlał wielowiekowe wpływy niemieckie, presję administracyjną i działania propagandowe przed plebiscytem.

Stare Kawkowo zachowało liczne przykłady tradycyjnej architektury warmińskiej. Wśród zabudowań znajdują się drewniane i kamienno-ceglane chałupy z XIX wieku, które świadczą o dawnych technikach budowy i stylu życia. Choć niektóre wymagają remontów, domy te są pielęgnowane przez właścicieli i stanowią istotny element krajobrazu kulturowego.

We wsi zachowały się również ślady dawnego układu przestrzennego — fragmenty starych dróg, pozostałości dawnych zagród oraz nasadzenia drzew wytyczające granice gospodarstw. Te elementy tworzą swego rodzaju palimpsest historyczny, pozwalający odczytywać zmiany i rozwój wsi przez kolejne stulecia.

* Autograf Kopernika „Lokacje łanów opuszczonych” prezentujemy dzięki uprzejmości Pracowni Wydawniczej ElSet. Tłumaczenia z łaciny pochodzą z opracowań dr. Jerzego Sikorskiego oraz Mariana Biskupa.

GALERIA | Stare Kawkowo