Tomaszkowo: wieś, która przetrwała wojny i pruskie spory, gdzie Kopernik lokował chłopów, a dziś kusi plażami i polem golfowym.

Na południowych krańcach Warmii, tam gdzie pagórkowate wzgórza moreny czołowej opadają ku rozległej tafli jeziora, leży jedna z najbardziej malowniczych wsi regionu – Tomaszkowo. To miejsce szczególne nie tylko ze względu na swoje położenie nad jeziorem Wulpińskim, ale przede wszystkim z powodu niezwykłej historii, która łączy pruskie korzenie z polskimi tradycjami, średniowieczne bitwy z nowożytną działalnością Mikołaja Kopernika, a dawne rzemiosła z współczesną turystyką i rekreacją.

Podwójna geneza średniowiecznej wsi

Historia Tomaszkowa ma wyjątkowy charakter, ponieważ miejscowość powstała z połączenia dwóch pierwotnych osad. Pierwsza z nich, Hilgensee (Święte Jezioro, później Heiligensee), została lokowana na prawie pruskim na 30 włókach w 1345 roku. Nadanie otrzymali Prusowie Mileschen i Wyndichen, co pokazuje, że kapitula warmińska kontynuowała współpracę z lokalną elitą pruską.

Właściwe Tomaszkowo zostało lokowane cztery lata później, 22 lutego 1349 roku, kiedy kapituła warmińska na prawie chełmińskim nadała dwóm sołtysom, Piotrowi i Thomasowi, 33 włóki ziemi. Nazwa wsi przejęła od imienia jednego z zasadźców – Thomasa. W 1363 roku kapituła warmińska włączyła Heiligensee do Tomaszkowa i nadała połączonej wsi prawo chełmińskie.

To połączenie dwóch różnych tradycji prawnych – pruskiej i chełmińskiej – miało fundamentalne znaczenie dla późniejszego charakteru wsi. Oznaczało współistnienie różnych grup społecznych i kulturowych, co wpłynęło na złożoną tożsamość miejscowości w kolejnych stuleciach.

Jan Długosz i wojenne zawieruchy

O Tomaszkowie pisał w swojej kronice Jan Długosz, łącząc je z wyprawą wojsk polskich pod wodzą Jana Białego w 1478 roku podczas wojny zwanej „księzą”. Wojska polskie stanęły obozem właśnie w Tomaszkowie nad jeziorem Wulpińskim, wykorzystując strategiczne położenie wsi nad rozległym akwenem.

Rozbiły obóz warowny otoczony taborem wozów w przesmyku między jeziorem Wulpińskim a jeziorami Świętajno-Naterskimi. Stąd dokonywały wypadów do okolicznych wsi, oczekując na reakcję wojsk krzyżacko-warmińskich. To wydarzenie pokazuje strategiczne znaczenie Tomaszkowa w średniowiecznych konfliktach militarnych.

Wieś należała do komornictwa olsztyńskiego, stanowiącego część dóbr kapituły fromborskiej. Z racji tej przynależności częstym gościem w Tomaszkowie był Mikołaj Kopernik, który jako administrator dóbr kapitulnych prowadził tu w 1518 roku akcję osadniczą.

Kopernikańskie osadnictwo i polski charakter

4 maja 1518 roku wieś odwiedził Mikołaj Kopernik w ramach swojej działalności lokacyjnej. Jako administrator dóbr kapituły warmińskiej,  prowadził systematyczną akcję ponownego zasiedlania opuszczonych ziem po zniszczeniach wojennych z początków XVI wieku.  W swoich notatkach zapisał:

Hans Clauke, mający 2 łany, z których był obowiązany płacić dziedziczną opłatę kościołowi w Bartągu, od dawna niezdolny da pracy, sprzedał je Szymonowi Stoke za moim pozwoleniem.

W czasie wojen pierwszej połowy XVII wieku wieś została wyludniona. W 1634 roku, po pierwszej wojnie szwedzkiej, z uprzednio zasiedlonych 51 włók aż 24 było opustoszałych. To dramatyczne dane pokazują skalę zniszczeń, jakie przynosiły konflikty militarne małym społecznościom wiejskim.

Od XVI wieku w Tomaszkowie przeważała ludność polska. Mieszkańcy z szacunkiem odnosili się do obyczajów i tradycji przodków, utrzymując również kontakty z rodakami innych ziem polskich. Ta polska tożsamość kulturowa przetrwała przez kolejne stulecia, pomimo niemieckiej dominacji administracyjnej.

Rzemiosło tkackie i tradycje gospodarcze

W czasach historycznych Tomaszkowo słynęło z uprawy lnu i chmielu. Te rośliny przemysłowe stanowiły podstawę lokalnej gospodarki i były surowcem dla rozwiniętego rzemiosła tkackiego. Wieś zasłynęła z pięknych wyrobów tkackich i przędzalniczych, które charakteryzowało wyjątkowe wzornictwo.

We wzornictwie warmińskich tkanin z Tomaszkowa dominowały motywy ryb, ptaków i kwiatów. Te wzory odzwierciedlały bliski związek mieszkańców z naturalnym środowiskiem jeziora i okolicznych lasów. Tradycje te przekazywane były z pokolenia na pokolenie, tworząc charakterystyczny styl lokalny.

Rozwój rzemiosła tkackiego był możliwy dzięki korzystnym warunkom naturalnym – obecności strumieni potrzebnych do przygotowania lnu oraz dostępowi do rynków zbytu w pobliskich miastach. Tomaszkowskie tkaniny były cenione nie tylko lokalnie, ale znajdowały odbiorców w szerszym regionie.

Pierwsza szkoła powszechna na Warmii

Szczególne miejsce w historii Tomaszkowa zajmuje pierwsza powojenna szkoła powszechna, którą uruchomiono w 9 kwietnia 1945 roku. Jej organizatorem był sołtys wsi Paweł Turowski, który stał się pierwszym kierownikiem placówki. Po przygotowaniu budynku szkolnego i zebraniu młodzieży szkolnej 20 lub 21 kwietnia 1945 roku rozpoczęły się zajęcia.

Początkowo do szkoły zgłosiło się ponad trzydzieścioro dzieci w różnym wieku. Uczniowie uczyli się czytać między innymi z przedwojennych egzemplarzy „Małego Polaka w Niemczech”. Nie mieli zeszytów i książek, więc pierwszą czynnością było napisanie alfabetu i wytłumaczenie różnicy brzmienia głosek polskich i niemieckich.

Jak wspominał Paweł Turowski: „Dzieciom trudno przychodziło wysłowić się w języku polskim, gdyż większość w obawie przed terrorem i represjami hitlerowskimi mówiła po niemiecku. Wkrótce dzieci mówiły już tylko po polsku”. W lipcu 1945 roku pierwsi uczniowie powojennej szkoły w Tomaszkowie brali udział w obchodach 435 rocznicy bitwy pod Grunwaldem.

Tomaszkowo jako centrum rekreacji

Współczesne Tomaszkowo to miejscowość, która znalazła swoje miejsce jako ważny ośrodek turystyczny i rekreacyjny w gminie Stawiguda. Kluczowym atutem jest położenie nad rozległym jeziorem Wulpińskim, które zajmuje powierzchnię 730,3 ha i składa się z dwóch akwenów rozdzielonych półwyspem Szyla.

Jezioro to typowy akwen morenowy o długości 8,3 km, szerokości 2,3 km i maksymalnej głębokości 54,5 m. W części wschodniej znajduje się siedem wysp, a od południa okala je korona malowniczych stromych wzgórz moreny czołowej. Te walory przyrodnicze czynią Tomaszkowo atrakcyjnym miejscem wypoczynku nad wodą.

Wypoczywający znajdą tu liczne plaże, pomosty dla wędkarzy i przystanie ze sprzętem wodnym. Tuż za wsią usytuowane jest pole golfowe „Mazury Golf & Country Club”. We wsi można korzystać z gabinetu masażu, umówić się na konną przejażdżkę, a pobliski las zachęca do grzybobrania.

Dziedzictwo kulturowe i archeologiczne

Z zabytków w Tomaszkowie zachowały się trzy kapliczki oraz dwie drewniane chałupy wpisane do rejestru zabytków. Jedna z chałup pozostaje w bardzo dobrym stanie, pozostałe wymagają zabiegów renowacyjnych. Te obiekty stanowią cenne świadectwo tradycyjnej architektury warmińskiej.

Szczególną wartość ma kapliczka znajdująca się na posesji numer 4, gdzie przed laty mieszkał Jan Boenigk, działacz narodowościowy i oświatowy na Powiślu i Warmii, który podczas okupacji hitlerowskiej nie dopuścił do jej likwidacji. Kapliczka ma formę czworokątną z ołtarzem w części górnej oraz krzyżami w dolnej.

W pobliżu wsi występują płaskie stanowiska archeologiczne. W latach międzywojennych olsztyński nauczyciel Leonard Fromm (1887–1975) odkrył w okolicy Tomaszkowa pochodzące sprzed 1500 lat znaleziska z epoki garncarstwa sznurkowego w postaci zarysów czworokątnych chat z przedsionkiem i paleniskiem.

Tradycja i nowoczesność

Współczesne Tomaszkowo to przykład udanej transformacji tradycyjnej wsi warmińskiej w nowoczesny ośrodek turystyczno-rekreacyjny. Miejscowość zachowała swój historyczny charakter, jednocześnie otwierając się na potrzeby współczesnego turysty i mieszkańca poszukującego kontaktu z naturą.

Na szczególną uwagę zasługuje aktywność społeczna mieszkańców działających między innymi w Stowarzyszeniu Wspierania Inicjatyw Lokalnych Tomaszkowo. Te oddolne inicjatywy pokazują, że tradycje społeczne warmińskiej wsi nie tylko przetrwały, ale zostały zaadaptowane do współczesnych potrzeb budowania lokalnej społeczności.

Z biegiem lat Tomaszkowo nabrało nowych kolorów i znacznie się rozbudowało. Wielu mieszkańców Olsztyna postanowiło tu osiąść, doceniając połączenie walorów przyrodniczych z dobrą komunikacją ze stolicą województwa. To sprawia, że Tomaszkowo pozostaje żywym miejscem, gdzie historia spotyka się z teraźniejszością, a warmińskie tradycje łączą się z nowoczesnymi formami życia.

* Autograf Kopernika „Lokacje łanów opuszczonych” prezentujemy dzięki uprzejmości Pracowni Wydawniczej ElSet. Tłumaczenia z łaciny pochodzą z opracowań dr. Jerzego Sikorskiego oraz Mariana Biskupa.

GALERIA | Tomaszkowo