Z niewielkich Gryźlin trafił do wielkiej polityki w Republice Weimarskiej. Jan Baczewski stał się jednym z najważniejszych obrońców polskości na Warmii. W pruskim sejmie walczył o polskie szkoły, a niemieckie władze uznały go za niewygodnego przeciwnika.
W panteonie obrońców polskości na Warmii jego nazwisko jaśnieje szczególnym blaskiem. Jan Baczewski nie był gabinetowym teoretykiem – był sprytnym politykiem, wybitnym mówcą i człowiekiem, który przeniósł walkę o prawa Warmiaków na salony parlamentarne Berlina i Genewy. Jako poseł do sejmu pruskiego rzucił wyzwanie niemieckiej machinie urzędniczej i wywalczył dla polskich dzieci prawo do własnych szkół.

Z warmińskiej ziemi do wielkiej polityki
Jan Baczewski urodził się 13 grudnia 1890 roku w podolsztyńskich Gryźlinach, w szanowanej i głęboko zakorzenionej na Warmii polskiej rodzinie rolniczej. Edukację odebrał w gimnazjum w Braniewie oraz w średniej szkole rolniczej w Olsztynie. Gdy w 1918 roku powrócił w rodzinne strony z wojska (oczywiście, jak wielu Polaków z Warmii, służył w armii Kaisera), od razu rzucił się w wir pracy narodowej. Został prezesem Towarzystwa Ludowego w Gryźlinach, a na początku 1919 roku z powodzeniem zorganizował polską listę w wyborach komunalnych, zasiadając w sejmiku powiatowym w Olsztynie.
Prawdziwym chrztem bojowym był dla niego rok 1920. Jako sekretarz Warmińskiej Rady Ludowej oraz szef propagandy Warmińskiego Komitetu Plebiscytowego stał się faktycznym mózgiem akcji plebiscytowej na Warmii. Choć wynik głosowania był z perspektywy polskich interesów niekorzystny, Baczewski natychmiast zorganizował pomoc prawną dla prześladowanych Polaków i współtworzył spółkę Treuhändgesellschaft, zajmującą się zarządzaniem, ochroną oraz porządkowaniem polskiego majątku poplebiscytowego. Była to instytucja powiernicza, która ściśle współpracowała z Mazurskim Bankiem Ludowym.
Donośny polski głos w sejmie pruskim
Baczewski doskonale rozumiał, że bez silnych instytucji polskość na Warmii zginie. Współtworzył i kierował kluczowymi organizacjami: Związkiem Polaków w Prusach Wschodnich, Mazurskim Bankiem Ludowym oraz Polsko-Katolickim Towarzystwem Szkolnym w Olsztynie.
Jego talent polityczny sprawił, że w listopadzie 1922 roku został wybrany posłem do sejmu pruskiego, uzyskując reelekcję w 1924 roku. Jako parlamentarzysta zapisał się w historii dwoma wielkimi osiągnięciami:
- 8 maja 1923 roku jako pierwszy polski parlamentarzysta w Republice Weimarskiej wygłosił na forum sejmu pruskiego płomienne przemówienie, obnażające ucisk narodowy Polaków i innych mniejszości.
- Stał się rzecznikiem nie tylko rodaków – w Berlinie reprezentował interesy wszystkich uciśnionych mniejszości: Serbołużyczan, Duńczyków, Fryzów i Litwinów. Swoje racje prezentował na arenie międzynarodowej, m.in. podczas Kongresu Mniejszości Narodowych Europy w Genewie (1924).

Wielki triumf: Ordynacja Szkolna z 1928 roku
Największy, wręcz pomnikowy sukces parlamentarny Baczewskiego stanowiło uchwalenie tzw. Ordynacji Szkolnej z 31 grudnia 1928 roku. Była to przełomowa ustawa, która prawnie zezwalała na zakładanie prywatnych szkół z polskim językiem wykładowym na terenie Niemiec. Swoje batalie o prawo do ojczystej mowy opisał w głośnej niemieckojęzycznej broszurze „Der Polnische Schulverein für Ermland”.
Choć w parlamencie był bojkotowany przez niemiecką prawicę i centrum, potrafił lawirować w politycznej grze, zręcznie pozyskując dla swoich ustaw poparcie… posłów komunistycznych.
Pod lupą
W 1933 roku, w obliczu zbliżającego się polsko-niemieckiego paktu o nieagresji i ze względu na swoje zdecydowane, antysanacyjne poglądy, bezkompromisowy Baczewski został odsunięty przez władze Związku Polaków w Niemczech od stanowisk i wycofał się z polityki. Przeniósł się pod Berlin, jednak naziści o nim nie zapomnieli. Od 1938 roku był inwigilowany przez gestapo, a tuż przed wojną musiał codziennie meldować się na policji.
Aresztowano go dokładnie w dniu wybuchu wojny – 1 września 1939 roku. Przez blisko dwa lata przechodził przez piekło obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen. Po zwolnieniu w 1941 roku pracował jako księgowy w Berlinie, gdzie pod nosem władz nadal potajemnie pomagał rodakom i interweniował w sprawach uwięzionych działaczy. Gdy na początku 1945 roku gestapo deptało mu po piętach, musiał ukrywać się w podziemiach Berlina-Spandau aż do kapitulacji Trzeciej Rzeszy.

Powrót – choć nie na Warmię
Po wojnie Jan Baczewski budował polską administrację na Ziemiach Zachodnich jako burmistrz Dębna Lubuskiego, a w latach 1947–1952 zasiadał w polskim Sejmie Ustawodawczym. Mimo podupadającego zdrowia ostatnie lata życia poświęcił utrwalaniu prawdy historycznej – współpracował z badaczami i gromadził bezcenne materiały archiwalne.
Zmarł 20 lipca 1958 roku w Gdańsku, jednak zgodnie z jego wolą pochowano go w sercu Warmii – w Olsztynie. Pośmiertnie wydano jego wspomnienia zatytułowane „Wspomnienia Warmiaka” (1961), które stały się literackim i historycznym fenomenem, nagrodzonym przez tygodnik „Polityka”. Oryginalne rękopisy warmińskiego działacza do dziś stanowią istotny element zbiorów pamiętnikarskich Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie.