Niewielka miejscowość pod Olsztynem staje się jednym z kluczowych punktów europejskiej astronomii. W Bałdach działa radioteleskop LOFAR – ogromna sieć anten badających kosmos – która właśnie przechodzi modernizację pozwalającą zajrzeć dalej we Wszechświat niż dotąd.

Tak jak Kopernik na Warmii kiedyś zmienił nasze spojrzenie na Układ Słoneczny, tak dziś LOFAR w Bałdach pozwala naukowcom odkrywać kosmos za pomocą fal radiowych i badać obiekty miliardy lat świetlnych stąd. Ten radioteleskop przechodzi właśnie jedną z największych modernizacji w swojej historii, a warmińska lokalizacja jest jednym z kluczowych punktów całego systemu.

Europejska sieć LOFAR zmienia się w wersję 2.0. To oznacza wyraźny wzrost możliwości obserwacyjnych – nowy system będzie nawet dwukrotnie bardziej czuły niż dotychczas. Dzięki temu naukowcy będą mogli badać obiekty, które do tej pory były poza zasięgiem aparatury, w tym bardzo odległe pulsary oraz struktury z początków istnienia Wszechświata.

Modernizacja bez rozbudowy anten

Wbrew pozorom LOFAR 2.0 nie oznacza stawiania nowych anten w terenie. Sama infrastruktura pozostaje bez zmian. Najważniejsze prace dotyczą zaplecza technologicznego, czyli systemów przetwarzania danych.

Do olsztyńskiego Kortowa dotarły właśnie specjalistyczne urządzenia elektroniczne, tzw. backendy. To do nich trafiają sygnały zbierane przez anteny. Sprzęt odpowiada za cyfrową obróbkę danych i ich przygotowanie do dalszych analiz naukowych. Ze względu na wartość i złożoność urządzeń ich transport i instalacja wymagają szczególnej ostrożności.

Superszybkie łącze i nowe centrum sterowania

Stacja w Bałdach jest już przygotowana na zwiększony strumień danych. Działa tam łącze internetowe o przepustowości sięgającej 100 gigabitów na sekundę oraz nowy komputer sterujący systemem LOFAR 2.0. Dostarczone backendy zostaną w najbliższym czasie rozdzielone między wszystkie polskie stacje, co umożliwi ich pełną synchronizację z resztą Europy.

LOFAR to w praktyce teleskop cyfrowy. Każda godzina pracy oznacza przetwarzanie ogromnych ilości danych liczonych w terabajtach.

Pierwsze obserwacje w 2026 roku

Montaż nowego sprzętu w Bałdach planowany jest na marzec lub kwiecień 2026 roku. Naukowcy zakładają, że późną wiosną system zacznie działać w nowej konfiguracji, choć cała modernizacja będzie wdrażana etapami.

Teleskop bez czaszy

LOFAR nie przypomina klasycznych radioteleskopów znanych z filmów czy zdjęć. Zamiast wielkiej czaszy są pola wypełnione prostymi antenami. Pojedyncza stacja zajmuje obszar zbliżony do boiska piłkarskiego i składa się z dwóch zestawów anten pracujących w różnych zakresach fal radiowych.

Fale radiowe docierające z kosmosu wywołują bardzo słabe prądy elektryczne w antenach. To one są rejestrowane i analizowane przez systemy komputerowe, dzięki czemu możliwe są badania obiektów oddalonych o miliardy lat świetlnych.

Pole LOFAR w Bałdach to nie tylko anteny i elektronika, ale też przeszło 40 km przewodów zakopanych w ziemi. Dzięki nim sygnały z anten trafiają do systemu komputerowego i są odczytywane 200 milionów razy na sekundę. Każda antena „widzi” całe niebo, ale dopiero odpowiednio zaprogramowany system wybiera fale radiowe pochodzące od obiektu, który naukowcy chcą w danym momencie obserwować.

Dzięki LOFAR naukowcy odkryli wiele pulsarów i kwazarów, czyli odległych obiektów kosmicznych. Radioteleskop pomaga też badać jonosferę – górną warstwę atmosfery Ziemi. W Bałdach prowadzone są także obserwacje Słońca, które w ostatnim czasie staje się coraz bardziej aktywne.

Warmia ważnym elementem europejskiej sieci

Historia projektu LOFAR sięga 2010 roku. Wówczas oddano do użytku pierwsze elementy tego instrumentu. Wykorzystują one m.in. technologię interferometrii. Pierwsze pola radioteleskopu powstawały w Holandii, która do dziś jest najważniejszym ośrodkiem LOFAR. Jednak już 5 lat później system trafił do Polski, gdzie pod sztandarem polskiego konsorcjum operacyjnego POLFARO zbudowano trzy elementy tego wielkiego europejskiego instrumentu.

W Polsce stacje LOFAR działają w Bałdach pod Olsztynem, w Borówcu koło Poznania oraz w Łazach pod Krakowem.

Stacja w Bałdach ma szczególne znaczenie – była pierwszą uruchomioną w kraju i do dziś pozostaje istotnym punktem całej sieci. Odpowiada za nią Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie.

W Europie działa obecnie ponad 50 stacji LOFAR. Cały system tworzy największy radioteleskop na kontynencie.

Historyczne Wrota Warmii

Bałdy mają też znaczenie historyczne i geograficzne. Wieś leży przy tzw. Wrotach Warmii — symbolicznej granicy między Warmią a Mazurami. Przez Bałdy przebiegał dawny Trakt Biskupi, czyli część ważnej drogi prowadzącej z Warszawy do Lidzbarka Warmińskiego, którą wjeżdżali na teren warmińskiej diecezji nowo mianowani biskupi. Tradycja powitania nowego biskupa w tym miejscu istniała od czasów kardynała Stanisława Hozjusza aż do końca XVIII wieku, a dziś fragment tej trasy z pamiątkowymi tablicami i głazami upamiętniającymi kolejnych biskupów jest lokalną atrakcją turystyczną.