Jeden polski śpiewnik wystarczył, by odebrać mu prawo do wykonywania zawodu i zmusić do opuszczenia Warmii. Wcześniej Bronisław Chabowski zdążył jednak zapisać się w historii Gietrzwałdu jako nauczyciel, który rozbudził w dzieciach miłość do muzyki, teatru i polskiej kultury.

Miał być organistą, ale los rzucił go do Prus Wschodnich. Gdy w 1930 roku Bronisław Chabowski przybył do Gietrzwałdu, nie przywiózł ze sobą jedynie podręczników. Przywiózł pasję do muzyki, miłość do teatru i pedagogiczny zmysł, który z ponurej, powojennej rzeczywistości pogranicza stworzył dla warmińskich dzieci krainę pełną uśmiechu. Choć za posiadanie polskiego śpiewnika zapłacił banicją, a finalnie za zaangażowanie w ruch polski – życiem, jego dziedzictwo przetrwało w sercach kolejnych pokoleń.

Bronisław Chabowski (1892–1942), źródło: T. Filipkowski, „W obronie polskiego trwania. Nauczyciele polscy na Warmii, Mazurach i Powiślu w latach międzywojennych”

Kociewie, Pomorze, Warmia

Bronisław Chabowski urodził się 16 października 1892 roku w Bysławiu koło Tucholi, położonej wśród malowniczych borów. Od wczesnej młodości przejawiał ogromny talent muzyczny, co powiodło go do uznanej szkoły organistów w Pelplinie. Pragnąc jednak pracować z dziećmi, ukończył kurs nauczycielski w Wejherowie, a maturę zdał w Toruniu.

Początkowo swoje dwie wielkie życiowe pasje – muzykę i pedagogikę – łączył w Sampławie koło Lubawy, gdzie pracował jednocześnie jako organista, nauczyciel oraz dyrygent lokalnych chórów. Jego organizatorski talent szybko zauważyły polskie władze oświatowe. W marcu 1930 roku Chabowski otrzymał misję specjalną: miał przejąć kierownictwo nad nowo otwartą katolicką szkołą polską w Gietrzwałdzie – miejscu o potężnym znaczeniu symbolicznym dla Polaków.

Kuligi, teatr i narty własnej roboty

Gdy Chabowski wraz z żoną Małgorzatą zamieszkał w Gietrzwałdzie, tamtejsza polska placówka zaczęła tętnić niespotykanym dotąd życiem. Nauczyciel doskonale wiedział, że najlepszą formą obrony przed germanizacją jest zaoferowanie młodzieży atrakcyjnej alternatywy. Kochał śpiew, dlatego natychmiast założył szkolny chór i organizował lekcje muzyki, które szybko stały się dumą całej okolicy.

Fotografia ślubna Jadwigi i Stanisława Balewskich. Bronisław Chabowski stoi obok panny młodej wraz z żoną Małgorzatą, Sampława 1923 r., źródło: Muzeum Warmii i Mazur

Chabowski dbał o wszechstronny rozwój podopiecznych. Wspomnienia z tamtych lat malują obraz niezwykle barwnej szkoły:

  • Zimą nauczyciel organizował dla dzieci widowiskowe kuligi, zabawy i wycieczki. Pod okiem instruktorów chłopcy samodzielnie wytwarzali w szkole narty oraz sanki.
  • Latem organizowano wycieczki piesze, rowerowe, a nawet samochodowe do Polski, otwierając przed młodymi Warmiakami świat szerszy niż najbliższa okolica.
  • Kultura i pomoc: Chabowski założył pierwszą na Warmii świetlicę, w której wspólnie czytano prasę. Organizował uczniowskie teatry amatorskie, wspierał najuboższe rodziny i dbał o to, by w domach czytano polskie książki. W tym samym czasie jego żona uczyła dziewczęta szycia, kroju oraz robótek ręcznych.

Banicja za… polski śpiewnik

Ta tętniąca życiem enklawa polskości, podobnie jak pozostałe polskie placówki, była solą w oku niemieckiej administracji. Władze stosowały bezwzględny nacisk na rodziców, co doprowadziło do drastycznego spadku liczby uczniów i w konsekwencji do zamknięcia szkoły w Gietrzwałdzie 10 września 1933 roku, zaledwie nieco ponad cztery lata po jej uruchomieniu.

Chabowski przeniósł się wówczas do Stanclewa koło Biskupca. Tam również natychmiast rzucił się w wir pracy z młodzieżą i dyrygowania chórami. Niemcy szukali jednak jakiegokolwiek pretekstu, by pozbyć się charyzmatycznego i uzdolnionego nauczyciela. Okazja nadarzyła się w połowie 1934 roku. Podczas rewizji urzędnicy znaleźli u Chabowskiego polski śpiewnik, który znajdował się na liście druków zakazanych przez władze Rzeszy. Pod tym pretekstem odebrano mu prawo do nauczania i karnie wydalono z terenu Warmii.

Dzieci ze szkoły polskiej w Gietrzwałdzie wystawiają przedstawienie na jasełka w Domu Polskim w Olsztynie. Na zdjęciu wraz z nauczycielem Bronisławem Chabowskim, źródło: P. Bojarski, A. Sobiela, „Szkoły polskie na Warmii 1929–1939”

Obóz w Stutthofie i tragiczny finał

Po opuszczeniu Prus Wschodnich Chabowski znalazł bezpieczną przystań w Brodnicy, gdzie od września 1934 roku uczył w Szkole Powszechnej nr 1. Spokój trwał do wybuchu wojny. Niemieccy urzędnicy nie zapomnieli o jego propolskiej działalności na Warmii.

17 września 1941 roku został aresztowany przez gestapo i osadzony w obozie koncentracyjnym Stutthof. Warunki obozowe i brutalne traktowanie doszczętnie zniszczyły jego zdrowie. Choć cudem zdołał opuścić obóz 27 marca 1942 roku, to jego organizm był skrajnie wycieńczony. Najbliżsi liczyli się z tym, że nauczyciel może odejść. I faktycznie, Bronisław Chabowski zmarł zaledwie miesiąc później, 30 kwietnia 1942 roku w Brodnicy.

Budynek Szkoły Podstawowej nr 1 w Brodnicy, gdzie przed II wojną światową pracował B. Chabowski, źródło: profil Facebookowy szkoły

Dziedzictwo, które przetrwało w genach

Pracujący w Gietrzwałdzie i Stanclewie pedagog uczynił wdową żonę Małgorzatę oraz osierocił trójkę dzieci. Co niezwykłe, miłość do muzyki, którą Bronisław zarażał swoich warmińskich podopiecznych, przetrwała wśród najbliższych. Jego syn, Zbigniew Chabowski, powrócił po latach do Olsztyna i zapisał się w powojennej historii miasta jako kompozytor oraz ceniony dyrygent olsztyńskich chórów. W trakcie swojej kariery Zbigniew Chabowski współpracował m.in. z Zespołem Pieśni i Tańca „Warmia” i prowadził olsztyński chór „Tęcza”. W ten sposób polska pieśń, którą tak ukochał jego ojciec, nieskrępowanie niosła się po warmińskiej ziemi.